Аудиота:

    Уһун, сындалҕаннаах айан. Бытарҕан тымныыга ат самыытын үрдүгэр тыҥ хатыытыттан уһун күн устата, хараҥа буолуор диэри, сахсыллыы, кутаа таһыгар үссэнии манан аҕай буолбатах. Сылааҥ киирэн онно, тэллэх ууран биэрбиттэрин үрдүгэр сууллан түһэн, илгиэлээн туруоруохтарыгар диэри дүлүҥ курдук тугу да билбэккэ, хам тардыллыбыт хааһах курдук икки кулгааҕыҥ бүөлэнэн ыбыччы утуйуу.
    Хата, мэҥэстэн иһэр боотура көрүҥэр сөбө суох эйэҕэс, кыыс санаатын таайа иһэр буолан, кыһалҕатын этиттэрбэккэ, урутаан ыйытан толорор. Утуйар кэмигэр түүлээх арбаҕаһынан эбии үллүйэр, онон эҕирийэр салгынын тымныытыттан атыны билбэккэ утуйар. Айан кэмигэр салгын иэдэһин быһа хаарыйар. Хараҕын уутун ыгар тымныыны иннигэр туох көстөрүн көрөөрү, ыҥыыр үрдүгэр халҕан курдук күнү-ыйы бүөлээн олорор боотур хонноҕун аннынан өҥөс гынан мылайбыт сирэйин тыалга утары туттаҕына эрэ билэр. Аһылыкка эмиэ биир оннук, ас минньигэһиттэн урут уунар, тотон аһыттан батыныар диэри хадаҕалыыр. Айаннаабыттара хаһыс да күннэрэ буолла, ол тухары биирдэ даҕаны күргүйдүү илик. Оннооҕор нуктаан аттан сууллаары, ат быттыгын таарыйан өрүтэ мөҕүһүннэрдэҕинэ, туох да диэбэт. Ол оннугар, хата, бэйэлэрин санааларыгар баттатан, саҥата суох соҥуоран иһэр боотурдар күө-дьаа буолан, күлүүлээҕи саҥаран күлсэн алларастаһаллар. Ньырбакаан буоллаҕына, бу үлүгэр сүүнэ кыыллар төгүрүк туйахтарын анныгар түһэ сыспытыттан кыракый сүрэҕэ түөһүн иһигэр толугуруу мөхсөр, төбөтүн боотур арбаҕаһыгар сыһыары анньар, бооччох курдук халыҥ үтүлүгүнэн тутуһа сатыыр. Маннык түгэннэргэ Хотоҕой Боотур сыыһа туттубат этэ, ньылбырыйан түһэн эрэр кыыһы, уостаах үтүлүгүн уһулу анньаат, саҕатыттан эбэтэр окумалыттан хабан ылан, олоҕор төттөрү олордоро.
    Маҥан аттаах, мааны таҥастаах, хороох бэргэһэтигэр хотой кыыл куорсуннара нуоҕайдаах, барыларын дьаһайа сылдьар, «Тыгын Тойон!» диэн ынырар киһилэрэ айаннаабыттарын тухары биирдэ эрэ, тохтобулга, Ньырбакааны таба көрөн: «Тоҥмотун дуо, хотуой?» - диэн ыйыппыта, онуоха: «Суох», – диэн хардаран баран, Ньырбакаан утары көрүөн толлон, сир диэки көрөн турбута, «Чэ, бэрт!» - диэн баран, Тыгын Тойон ааһа барбыта.
    Хаттыана барахсан кыыһын курдук санаан, баарынан-суоҕунан маанылаан, уһун суолга анаан тикпит таҥастара сымнаҕастара, сылаастара олус этэ. Ньырбакаан чугастык ылыммыт, сүрэҕэр-быарыгар «дьонум» диэбит Хаттыаналаах Мохсохо оҕонньору Улахан Күөл үрдүгэр олорбут бэйэтин биир уустарынааҕар бу күннэргэ ордук үгүстүк санаата. Үтүө сыһыаҥҥа түбэһэн, урукку олоҕо сыл-хонук кэтэҕэр түһэн, баастара

чэрдийэн, ахтылҕан эрэ буолан сүрэҕин түгэҕэр саһан эрэр быһыылаах. Оттон Хаттыаналаах Мохсохо оҕонньор бу күннээҕи аһаҕас баас буолан өйүттэн-санаатыттан арахпакка сырыттахтара.
    Үчүгэйдик даҕаны олорбуттара: уутун ханыар диэри сымнаҕас тэллэххэ утуйан турара. Хаттыана хатырдар да сып-сылаас ытыстарынан күөйэ тутан, өссө да имигэс тарбахтарынан бэрийэн баттаҕын өрөрө, кэтэҕиттэн уһуннук, дириҥник сыллаан ылара, онтон ону-маны кэпсэтэ аһыыллара, күннээҕи үлэлэрин толороллоро уонна иистэнэллэрэ. Арыт күн Ньырбакаан Мохсохо оҕонньору кытта балыктаһа эбэтэр куобахха, мас көтөрүгэр туһах баайса, сохсо иитиһэ, көрсө барсара, ол эмиэ ураты сатабылы, дьулууру эрэйэрэ. Бултуйуу туохха да тэҥнэммэт үөрүүлээх, сүргэ көтөҕүллүүлээх буолара. Мохсохо оҕонньор ордук Ньырбакаан ииппит сэбигэр булт иҥнибит буоллаҕына үөрэрэ: «Алакыы! Алакыы! Тойон Эһэкээҥҥэ, барҕа! Эдэр булчукка, соргуо!» – дии-дии, булдун өрүтэ ууналыыра, хара улар иҥнибит буоллаҕына үҥкүүлээн бэдьэйэн ылара. Үчүгэй да этэ! Кырдьаҕас Моойторук өйө бөҕө: балыктаан кэллэхтэринэ кытылга киирэн тиксэллэрин кэтэһэн тэһийбэккэ-тулуйбакка кутуруга куймаҥныы, тылын таһааран, аҕылаан, агдата көппөҥнүү, онтун быыһыгар өссө ыйылаан ылыылаах кэтэһэн турар буолааччы. Ойуурга таҕыстахтарына, ырааппакка, көстөр курдук, иннигэр-кэннигэр, ардыгар олох да тэҥҥэ хаамса сылдьааччы, тииҥи-моҕотойу мээнэ үрбэт. «Бултаһар эрэ буоллахха үрэр…» - диирэ Мохсохо оҕонньор. Туһаҕы, сохсону, булт тэрилин барытын билэр, тыыппат, киирэн биэрбэт, «кэһэлтэ буолбута элбэҕэ бэрт» үһү. Ардыгар Ньырбакаан, соҕотоҕун отоннуу бардаҕына, Моойторугун батыһыннарааччы, отоннуур кэмигэр ыта аттыгар аҕылыы-аҕылыы сытааччы. Ол кэмҥэ Ньырбакаан иһигэр мунньуллубут санаатын ытыгар бэйэтин тылынан дуоһуйуор диэри тоҕо-хоро кэпсээччи, оччоҕо
көрсүбүт ыарахан түгэннэрэ ханна эрэ ыраах тэйэн биэрэллэрэ. Санаата сырдаан оҕо-оҕо курдук күлэн-үөрэн, ытын кытта оонньоһон барара. Билигин Моойторук суох, ол аһыылаах күнтэн Ньырбакаан Тутук Баатыры абааһы көрөр, куттанар даҕаны, киниттэн тэйиччи тутта сатыыр. Билигин Моойторук оннугар Бэлиэлээх хаалла, сотору улаатан Моойторук курдук бултаан аһатыа турдаҕа. Быйкаан ыт оҕото аҕалан, хата, син доҕор буолар ыттаах хааллылар. Быйкаан үчүгэй баҕайы уол… Хаттыана: «Оҕом улааттаҕына Быйкаанныын ыал буолуохтара, биһигини, кырдьаҕас дьону, көрөн-истэн олоруохтара, уол-кыыс оҕолонуохтара…» – диэн үөрээхтиир этэ… «Улаатан баран, төннөн кэлэн, баҕар Быйкааны көрсүөм дии… Быйкаан миигин илдьэ барбыттарын иһиттэҕинэ төһө эрэ

суохтуур, ааспыкка кэлсиэн олус баҕарбытын аҕата аҕалбатах этэ дии. Мин
бэлэхтээбит быһахпын харыстаан илдьэ сылдьар ини. Хаттыаналаах билигин тугу гына сылдьаллара буолла? Бэлиэлээх балаҕан иһигэр сытара дуу, Эһээ Мохсохолуун ойуурга барсыбыта дуу? Эмиэ туһахха иҥнэн мөҕүллэрэ буолуо… Көрбүт киһи-ии…»
    Ньырбакаан сүрэҕэ биллэрдик, бобо тутуох курдук, нүөлүйэн ылла. Ахтылҕан иэйиитэ санаа баттыга буолан, хап-хара арылхай харахтарыттан дьэҥкир уу ыгыллан тахсан иэдэһин устун сүүрдэ. Күөмэйин туох эрэ бүөлүү анньан, ытыах баҕата кутуллан киирдэ. Ким даҕаны көрбөтөр дии санаан, иннигэр эркин буолан иһэр Хотоҕой көхсүгэр сирэйинэн сыстан, ытаабат буола сатаан өрүтэ тыынна, ол да буоллар, оннооҕор буолуоҕу этинэн-хаанынан курдары таайан билэргэ боотур үөрэҕин ааспыт Хотоҕой билбэтэ кэлиэ дуо? Өрүү буоларыныы атын уостуганын ыга тардан, атыттартан хаалан: «Хайа, тоҕо ытаатыҥ?» - диэн ыйыппыта. «Дьоммун аҕынным…» - диэн Ньырбакаан өрүтэ сыҥсыйарын быыһыгар хардарбыта. «Чэ, уоскуй, барыта үчүгэй буолуо. Тыгын Тойон эйигин бэйэтигэр илдьэ баран иһэр, онно үчүгэйдик сыһыаннаһаллар, аһынан да, таҥаһынан да тутахсыйыаҥ суоҕа. Кытаат, ытаама. Киһи буола сатаа, санааҕын бөҕөргөт», - диэн Хотоҕой, элбэҕи билэр
киһи быһыытынан, уоскутар тыллары эппитэ уонна доҕотторун сырсан бара сатыыр атын үүнүн холкутатан, көҥүл ыытан биэрбитэ. Ньырбакаан бу иһэн хайдах сиргэ тиийиэхтээҕин санаатыгар оҥорон көрө сатаата да, чопчу «маннык буолуо» диэн барыллаабата. Хотоҕой: «Элбэх дьиэлээх, дьонноох, сүөһүлээх, сылгылаах, уҥуоргута киһи хараҕар туман буолан көстөр унаар-мунаар дойдуга тиийиэхпит», - диэбитэ, оннугу урут билбэтэх буолан, хайдах да батан хараҕар ойууламмата, таабырын буолан санаатыгар сырытта. Арай ол биллибэти, барыны-бары билэ сатыыр баҕата сэгэтэн көрүөн баҕарар, эмиэ да үгүс дьонноох киэҥ сиргэ тиийэн тугу гыныан, ханна сылдьыан билбэтиттэн улаханнык мунаахсыйар, дьулайар.
    Киэһэ борук-сорук буолуута киэҥ сыһыыга киирдилэр, ыт үрэр саҥата иһилиннэ. Ньырбакаан Хотоҕой хонноҕун аннынан ханна кэлбиттэрин көрө сатаата. Хаттыаналаах хатырык балаҕаннарын курдук гынан баран сүүнэ улахан хороһор урааларыттан кыымынан ыһыахтанар хас да дьиэ, күрүө-хаһаа, эмиэ Хаттыаналаах ас уурар хоспохторугар маарынныыр, ол гынан баран улахан тутуулар көстөллөр. Тыгын Тойон аһаҕас аанынан тиэргэн иһигэр дибдитэн киирэн, биир улахан балаҕан иннигэр турар үс сэргэттэн ортокутугар атын астарда, ону кэтээн турбуттуу, балаҕан иһиттэн эдэр киһи сүүрэн тахсан тэһиин тутта. Атын икки сэргэҕэ Тутук

Баатыры кытта өссө биир боотур тиийэн тохтоотулар, атыттар сүөһү-сылгы аһатар дал баҕаналарыгар аттарын баайталаатылар. Ньырбакаан «кэллибит дуу, тугуй?» диэн долгуйда, сүрэҕэ түргэн-түргэнник тэбиэлээтэ. Ол санаатын сэрэйбиттии, Хотоҕой көһүйбүт кыыһы көтөҕөн ылан түһэрдэ. «Бүгүн манна хонуохпут, сарсын дойдубутугар тиийиэхпит», - диэтэ. Хотоҕой, Ньырбакааны биир балаҕан иһигэр батыһыннаран киллэрэн, дьахталларга туттарда.
    «Тыгын Тойон илдьэ иһэр кыыһа», – диэтэ. Ити тыллартан барыта өйдөннө быһыылаах, икки дьахтар кэлэн Ньырбакааны сыгынньахтаан, эйэргээбит быһыынан кэпсэтэн, тула көттүлэр. Тас таҥаһын устан симии оһохтон чугас, «тымныыттан киирбит таҥаска сиик охсор» диэн, сараҕыта сатанахха ыйаатылар. Этэрбэстэрин, кээнчэлэрин, бэргэһэтин, үтүлүктэрин оһох иннинээҕи ардьаах мас үөһэ тэлгэтэ уурдулар. Атаҕар кэтэригэр сылгы сиэлэ угунньалаах, халыҥ тирииттэн тигиллибит тулламайы кэтэттилэр. Ити былаһын тухары аатын ыйытыыттан саҕалаан дьонун-сэргэтин, ханна олоро сылдьыбытын туоһулаһан таҕыстылар. Онуоха туматтар саба түһэн дьонун кыргыахтарыттан саҕалаан, хайдах тыынан устубутун, хайдах Хаттыаналаах Мохсохо оҕоннньору булбутун, ыйытыыларыгар сөп буоларынан кылгастык хоруйдаан кэпсээтэ. Тыгын Тойон күһэйэн туран аҕалбытын эппэтэ, «тулаайах оҕону кыайан иитиэххит суоҕа, кырдьаҕаскыт бэрт!» диэн ылан илдьэ кэллэ диэтэ. Үгэхтэн аһылыктарын ылбыттарын, Моойторугу өлөрбүттэрин эҥин кистээтэ. Дьиэлээхтэр оҕо кэпсээнин истэн сөхтүлэр даҕаны, аһыннылар даҕаны.
    Балаҕаны кытта сыһыары тутуллубут хотонтон сүөһүлэр тилигирэһэр, ынчыктыыр, ыҥыранар саҥаларын истэн Ньырбакаан
сүрдээҕин соһуйда. Ону бэлиэтии көрөн биир дьахтар хотон аанын аһан, тымтыктаах иһирдьэ киирэн сырдатта, Ньырбакааннааҕар обургу кыыс сиэтэн илдьэн хотон иһин өҥөйөн көрдөрдө, хотон иһигэр киирбит дьахтар сүөһүлэрин имэрийтэлии сылдьан хайа сүөһү хайдах ааттааҕын, хас саастааҕын кэпсээтэ. Ньырбакаан ыраах туран сүөһүлэр хас хамсаныыларыттан дьик-дьах туттарын, соһуйан саҥа аллайарын көрөн дэлби күлүстүлэр, сүргэлэрэ көтөҕүллэн күө-дьаа буоллулар. Аһаан бүтэн баран били кыыһын кытта оонньоотулар. Туостан кырыллыбыт, талахтан кыһыллыбыт кыыл, сылгы, ынах сүөһү, бойбоччу таҥныбыт догдоколоох дьон курдук тоотойбут сыахайдар, оонньуурдар араастара элбэҕин сөҕө көрдө. Сымнаҕас, сылаас ороҥҥо сытыарбыттарыгар Хаттыананы санаан уйадыйан ылла эрээри, кыатана туттан ытаабата, сонно сылаатыгар тартаран утуйан буккураата.
    Балаҕан иһэ өссө да хараҥатыгар, симии оһох барыгылдьытар сырдыгар, «Ньырбакаан,

тур, тоҕойуом! Таҥын!» - диэн ыҥырар саҥа Хаттыана саҥата буолбатаҕын атыҥырыы истэн соһуйа уһугунна, онтон ханна сытарын өйдөөн сып-сап таҥынна. Аһыы олордохторуна Хотоҕой киирэ сырытта: «Аһаан бүттэҕинэ таҥыннаран таһаараарыҥ…» - диэн этэн баран таҕыста. Бэҕэһээҥҥи икки дьахтар, аһаан бүтээтин кытта, «Ии, барахсаны…» диэн аһынар саҥалаах тула көтө сылдьан таҥыннардылар, тахсаары турдаҕына дьиэҕэ хаа- лааччыта, төҥкөйөн, иэдэһиттэн сыллаан ылла. «Чэ, этэҥҥэ, үчүгэйдик сырыт! Киһи-хара буол!» – диэн этэн, биир хоноору сөбүлэтэ охсубут кыыһы сайыһа көрөн хаалла.
    Аттарын мэҥэстэн хоҥнон иһэннэр: «Хайа, хайдах хоннуҥ?» - диэн Хотоҕой сураспытыгар, «үчүгэй…» диэнтэн саҕалаан, хайдах олоҕор аан бастакытын сүөһүлэри көрбүтүн, дьиэлээхтэр тоҕо киниттэн күлбүттэрин, онно баар кыыс оонньуура элбэҕин, арааһын, тугу аһаабыттарын, сарсыарда атын дьахтар саҥатын атыҥырыы, Хаттыанатын саныы уһуктубутугар тиийэ бу тэҥҥэ айаннаһан иһэр бөлөх дьонуттан ойуччу тутан бодоруспут киһитигэр Хотоҕойго сүргэтэ көтөҕүллэн, бу күннэргэ иэйбэтэх ис санаата арыллан, оҕолуу хатаннык күлэн ыла-ыла кэпсээтэ. Хотоҕой даҕаны «ээ!» диэн сэргээн, тэптэрэн биэрэн, күлүүлээх сиригэр симиктик күлэн ыла иһиттэ. Күнүс аттарын сынньата, хаптара түһээри үрэх үрдүгэр турар силбэһэ хотонноох ыалга тохтоотулар, аттарын оттоох кыбыы тула баайталаан аһаттылар, бэйэлэрэ кулуһун таһыгар эрдэ
буспут аһылыктарын сылыттан, хатыҥ үөстээх уу иһэн өл хаптылар. Сулбу-халбы аһыы охсоот айаҥҥа туруннулар, аттар аһаан сэниэлэммиттии төбөлөрүн өрө көтөҕөн соруйтарыыта суох сиэлэн дьигиһиттилэр. Дьиҥинэн, дьиэлэригэр чугаһаабыттарын билэннэр, тиийэн сынньана охсоору сүргэлэрэ көтөҕүллэн иһэллэр. Дьөһөгөй Айыы оҕолоро өйдөрө дьикти, ханна сынньалаҥ, ханна быһымах сырыы, сындалҕан айан баарын билэллэр, күүстэрин-уохтарын үллэрэн хамсана сатыыллар, арай ону иччилэрэ тутуспакка, бэйэтин кыһалҕатынан көрөн, ордук-хос сырыыларга соруйан сэниэлэрин эһэр. Охтуо да буоллаллар, иччилэрин соругун толорорго тиийэллэр, арай тыллаахтара буоллар аахсыахтара эбитэ дуу? Оттон билигин дьиэлэрин сытын ылан иһэр сылгылар харыстаммакка бараллар, иччилэрэ эрэ нэмин билэн бытаардан биэрэллэр.
    Аһаҕас мыраан үрдүгэр кэлэн хорус гына тохтуу түспүттэрэ. Уһун сырыыттан сындалыйбыт дьон дойдуларын көрөн күө-дьаа буолбуттара, аттар барахсаттар иҥэрсийэн, кистээн дьырылатан ылбыттара. Ньырбакаан маннык үрдүктэн иннигэр нэлэс гынан көстүбүт көстүүттэн кыракый сүрэҕэ эмиэ күүскэ тэбиэлээбитэ, долгуйбута, Хотоҕой эппитинии, иннигэр улаҕата тумарыкка

сууламмыт киэҥ да киэҥ дойду нэлэһийэ сытара, онно-манна түөлбэлээн олорор хастыы эмэтэ балаҕаннаах, хас биирдиититтэн үрүҥ буруо тунаара субуллар дьон олорор сирдэрэ, күөллэр, улахан ойуурдар, олор кытыыларыгар хаһан аһыы сылдьар сылгы үөрдэрэ хараҕар хатаммыттара.
    Ыраах айан кэнниттэн төннөн иһэр айанньыттар бу үрдүк чабырхайга үгэс быһыытынан үрдүк айыыларга, сир-дойду иччилэригэр сүгүрүйэр, арчылыы, араҥаччылыы сылдьыбыттарыгар махтанар, этэҥҥэ эргиллэн кэлбиттэрин бэлиэтэ сиэр-туом толороору, тохтоон ааһар үгэстээх этилэр. Ырааһыйа кытыытыгар, тэйиччи турар улахан бэскэ салама курдук сиэл ыйаан эбэтэр төрдүгэр ас кээһэн ааһаллара. Өрүү буоларыныы, бу да сырыыга, Хотоҕой атыттан ойон түһэн Ньырбакааны олорпутунан атын сиэтэн тиийэн, быһаҕын кыыныттан хостоон, атын сиэлиттэн кыра сүүмэҕи быһа баттаан ылан, бэс алын лабаатын салаатыгар эрийэ тардыбыта, онтон Ньырбакааҥҥа тугу биэриэн мунаахсыйа турбута. Ньырбакаан ону көрөн өйдүү охсон, чанчыгын диэкиттэн аҕыйах баттаҕы сыыйан таһааран: «Маны! Маны!» - диэбитэ. Хотоҕой мүчүк гыммыта, онтон: «Чэ, буоллун…» - диэт, быһа баттаан ылан бэйэтэ сиэл баайбыт сиригэр кэккэлэһиннэри баайбыта, «Сирим-дойдум иччилэрэ! Атаҕын тумсун саҥа уган эрэр кыыс оҕоҕутун атыҥырыы көрүмэҥ, сылаас хоойгутугар-быттыккытыгар кыбытан…», - өссө туох эрэ диэн, сороҕун Ньырбакаан өйдөөбөт тылынан, сороҕун кыайан истибэтин курдук кыратык сипсийэн бэрт уһуннук алгыс
тылын эппитэ. Ол эрэн, ити этиллэр тыллар суолталарын Ньырбакаан, төһө да кыра буоллар, сүрэҕинэн-быарынан ылыммыта,
көмүскэллээх курдук санаммыта. Хотоҕойу убайыгар Өрөгөчөй хоһууҥҥа тэҥнээн, ытыктыы санаабыта.
    Бу кэннэ кэлбит сирдэринэн кыратык төннө түһэн баран, мырааны хайа суруйан түһэр налыы сир баарынан аллара түспүттэрэ. Киэһээҥҥи борук-сорук буолуута дьыбарсыйан эрэр халлаан салгыныгар сүүһүнэн ат туйаҕын ньиргиэрэ, күөннэрин куйаҕын тимир-тимиргэ охсуллар куугунас тыаһа барыта силбэһэн биир күдьүс сааскы көмүөл тыаһыныы ньирилии сыыллан чугаһаан иһэрэ ыраахтан иһиллэн, түҥкэтэх санаалаах бороҥ саха оройунан киирэн кутун-сүрүн баттыыра, уйулҕатын аймыыра. Сорох дохсун санаа долгунугар бигэммит, халбас хара атын халбархай уорҕатыгар олорсуон баҕалаах, ол тыастан уйуһуйан, дьигиһийэ илгистэн, ньирилиир, кыаһаан курдук кыыгыныыр, үрүҥ тумарыкка сууламмыт күлүктэрэ, үҥүүлэрэ, дуулаҕалара хороҥолоһор модун халҕаһа кэлэн ааһыар, тыыннарын тумарыгар сууралла сүтүөхтэригэр диэри итии хааннара чабырҕайдарыгар тыгыалыы, хаҥыл сүрэхтэрэ өрүкүйэ тэбиэлии, батыһа көрө,

бугуһуйа хаалаллара.
    Мыраан үрдүттэн көрдөххө чугас курдук көстөр дьон түөлбэлээн олорор сирдэригэр, бэрт уһуннук айаннаан, хараҥарыыта тиийбиттэрэ, онтон-мантан аҕыйах ыт баара сулбурута ойон тахсан үрэ-үрэ тэҥҥэ сырсыбыттара. Ньырбакааннаах хараҥаҕа барыаран турар улахан балаҕан таһыгар тиийбиттэрэ. Тыгын Тойон эмиэ манна кэлэн атыттан түһэн эрэрэ. Ньырбакааннаахха уһун саҕынньахтаах хоройон көстөр бэргэһэлээх эдэр дьахтар бэрт чэпчэкитик үктэнэн утары кэлэн, аттан түһэрин кэтэспитэ.
    – Хотоҕой, бу кыыһы миэхэ аҕал. Мааҕыҥҥыттан кэтэһэн турабын, – диэбитэ.
    – Сөп, хотунуом! - диэн баран, Хотоҕой Ньырбакааны дьахтар диэки көхсүттэн сыҕайа аспыта.
    – Чэ, кэллибит. Ити эдьиийи батыс, - диэбитэ. Ньырбакаан кэннин хайыһан Хотоҕой сирэйин көрө сатаабыта да, хараҥаҕа кыайан көрбөтөҕө, хас эмэ хонук убайыгар курдук харайтаран кэлбит киһититтэн арахсара уйан кутугар курус санааны сахпыта.
    – Чэ, барыах. Куттаныма, билигин олоруохтаах сиргэр илдьиэм, көрдөрүөм, - диэн, бэрт намыыннык саҥаран баран, кэлбит дьахтар кыыһы сиэтэн хараҥаҕа сүппүтэ.
    Хотоҕой, кыыһы биэрбитин этээри, улахан балаҕан диэки баран истэҕинэ, Тыгын Тойон бэйэтэ утары тахсан кэлбитэ. Хотоҕой иһэрин билэн:
    – Хайа, кыыһы ханна гынныҥ? – диэн ыйыппыта.
    – Тыаһааны тоһуйан илдьэ барда, «Мааҕыҥҥыттан кэтэһэн турабын» диэтэ, - Хотоҕой хап-сабар хардара оҕуста.
    – Дуо?! Хантан билбит? - Хотоҕой хардарыан да иннинэ, – Өскүөрүнү, тоҕо да ыйыттамый… - диэн бэйэтин сэмэлэммиттии добдугураат, эргиллэ биэрэн, дьиэтин диэки хаама турда.
    Ити кэмҥэ Ньырбакааннаах атын балаҕан аанын аһан иһирдьэ атыллаабыттара, балаҕан иһинээҕилэр харахтара барыта кинилэргэ хатаммыта. Манна киирэн, Ньырбакаан кинини илдьэ киирбит дьахтары сырдыкка сыныйан көрбүтэ: уһун тииҥ саҕынньахтаах, кэрэмэс саһыл тириититтэн тигиллибит уһун сыҥаахтаах хороох бэргэһэлээх, арылыччы көрбүт киэҥ тэбэнэт харахтардаах, эйэҕэс мичээр түспүт кыаһаан дьүһүннээх, кэрэ сэбэрэлээх эдэр кыыс эбит.
    – Биһиги кэллибит. Аатыҥ ким этэй? - диэн, Тыаһааны бэйэтин бэргэһэтин уста туран ыйытта.
    Туора дьону кытта билсэ үөрэнэн уонна бэйэтэ да кэпсэтинньэҥ майгылаах буолан, өссө маннык, билэр киһилэрин курдук мичээрдии көрсүбүттэриттэн тэптэн, Ньырбакаан улаханнык симиттибэтэ.
    – Ньырбакаан диэммин, – диэн доргуччу, барыларыгар иһиллэр курдук Кыйаар дойду олохтоохторунуу тартаран унаарыччы эттэ.
    – Чэ, сыгынньахтаныахха… - диэн баран, Тыаһааны бэйэтэ кыыс таҥастарын уһултаан барда.
    – Мин Тыаһааны диэммин, оттон бу Айтыына диэн, - Тыаһааны

устубут таҥаһын утары ылан иһэр аҕам дьахтары ааттаабыта.
    Ити курдук таҥаһын устан бүтүөхтэригэр диэри дьиэ иһинээҕи дьону барыларын билиһиннэрбитэ. Бу, хара дьиэ диэн аатырар, Тыгын Тойон үлэһиттэрэ олорор балаҕаннара этэ. Тыаһааны Ньырбакааны хаҥас диэки сиэтэн, чараас сарыылартан аттаран тигиллибит сабыылаах ороҥҥо илдьибитэ.
    – Ньырбакаан, бу эн оронуҥ буолуоҕа, таҥнар таҥастаргын эмиэ манна, атаҕыҥ диэки өттүгэр, уура сылдьаар. Сөп?
    – Сөп.
    – Айтыына эйигин көрө-истэ, харайа сылдьыаҕа. Элбэххэ үөрэтиэҕэ, ону барытын ылына, толоро сырыт.
    Тыаһааны ороҥҥо олорбута, иннигэр турар Ньырбакааны икки илиититтэн ылбыта, бэйэтигэр чугаһата тарпыта. Туора дьону, ис куттара сүр баттатан, дьигис гыныахтарыгар диэри уоттааҕынан батарыта көрөр бэйэтэ, тоҕо эрэ бу кыыска ол көрүүтэ уостан, аһыммыт, тугу эрэ уоскутары, эйэлээҕи, оҕотук кутун-сүрүн үөрдэ долгутар иһирэх тыллары этиэхтии унаарыччы көрбүтэ.
    – Бу - биһиги олохпут, аны эмиэ эн олоҕуҥ буолар, ону сүрэххинэн-быаргынан ылынан куккар иҥэриниэхтээххин, оччоҕуна тулалыыр эйгэҕин өйдүөҕүҥ, биһигинниин биир тыыннаах буолуоҕуҥ. Оттон тугу өйдөөбөтөххүн, санааҕын аймыыры быһаарбатаххына, миигиттэн ыйытар буолаар. Мин ити көрбүт улахан дьиэҕэр баарбын уонна манна күн аайы киирэ сылдьыам, – Тыаһааны олоҕуттан туран, Ньырбакааны төбөтүттэн имэрийэн ылбыта.
    – Чэ, билигин тото аһаа уонна утуйаар.
    – Сөп, мин барытын өйдөөтүм.
    – Чэ, бэрт! – диэбитэ Тыаһааны уонна Айтыына ас тарда сылдьар сандалытыгар сиэтэн аҕалан, талах олоппоско олордубута.
    – Чэ, мин таҕыстым, кыыһы аһаан бүттэҕинэ көрөн-истэн утутаарыҥ, сылайбыта буолуо, тоҥмот курдук үчүгэйдик үллүйээриҥ, сарсыарда бэйэтэ турарынан туруоҕа, - диэн Айтыынаҕа туһаайан эппитэ.
    – Өйдөөтүм, хотунуом, - диэн, Ньырбакаан иннигэр итии миини кыра кытыйаҕа аҕалан уура туран, Айтыына хардарбыта.
    Айтыына Тыгын Тойон чаҕардарын олохторун көрөр, астарын-таҥастарын дьаһайар, күннээҕи үлэни сүрүннүүр сололоох, аҕамсыйан эрэр, оҕото-уруута суох сулумах, Аабый Хотун тастыҥ балта, уҥа илиитэ дьахтар этэ.
    Тахсан иһэр саҕаҕар төттөрү түһэр күнүнэн, сырдаан иһэн хараҥарар халлаанынан, тохтоон, туран хаалбыт дьыбарынан, хамсаабат гына хам ылар тымныытынан, хара сири ордорбокко саба үллүктүүр халыҥ хаарынан, онно-манна, окко-маска олорон хаалар көмнөҕүнэн сыл атын кэмнэриттэн ураты тыыннаах кыһын обургу, саха дьонун саах сыбахтаах балаҕаннарыгар саба хаппахтаан, сылдьар ыырдарын кылгатан, күнтэн күн күүһүрэн, сырылаччы тыынан тиийэн кэлбитэ, олохтоох сирин булбуттуу

турунан кэбиспитэ.
    Улуу өрүс улахан хочотун олохтоохторо олорор ыырдарыттан ырааппакка, кыһыҥҥыга диэн хаһааммыт отторун-мастарын таһынан сүөһүлэрин хаайа сытан аһатан, көҥдөй симии оһохторун көхсө көөрөттүөр диэри куруҥах маһынан куугуначчы оттон, ол суоһугар сыраллан, астанан аһаан, кыһыны туоруур туһугар туруулаһан олороллоро.
    Бу да буоллар, хонон турдах аайы, кэм-кэрдии иннин диэки кутуйах хаамыытынан сыҕарыйан иһэрэ. Ньырбакаан балаҕан иһинээҕи олоххо үөрэнэн, дьиэ үлэтин тэҥҥэ толорсор буолбута. Хотон иһигэр «кэл-бар», «ыл-биэр» сорукка сылдьара, сүөһүттэн аһара толлоро, сэрэнэ сатыыра, дубук-дабык туттан үргүтүөх курдуга, онто да суох ким даҕаны ыххайан үлэлэтэ сатаабата. Барыта биирдэ сатамматын бары билэллэрэ, сүрэхтээх, үлэһит кыыс сотору үөрэниэҕэр эрэнэллэрэ. Атын оҕолордооҕор сымнаҕастык, мөҕөр-этэр тылы туттубакка, өрүү сүбэлээн, көрдөрөн биэрэн үтүгүннэрэн үөрэтэллэрэ, сыһыаннаһаллара. Ардыгар холустук хамсанан сэмэлэниэх да түгэнигэр тута аһаран кэбиһэллэрэ, биллэн турар, оҕотун
курдук туттан эрэр Айтыынаттан саҥарыллыахтарын баҕарбаттара. Хайа уонна олох сүр баттатар Хотун Хаан киһилэрэ Тыаһааны бу кыыстан күнэ тахсара. Бу кэмҥэ диэри син хас да оҕо атын сиртэн аҕалыллан иитиллэн киһи буоллулар, иитиллэ да сылдьаллар бааллар эрээри, бу туора уус кыыһын курдук көмүскэлгэ сылдьыбыт ким да суоҕа. Тоҕотун таайа сатыыллара, ол туһунан уоран, туора кулгаахтаах истибэтинэн сибигинэһэллэрэ.