Бу түбэлтэ буолбута уон сыла буола охсубут. Билигин санаатахха ырааппыт да эбит диэххит. Ол күһүн доҕотторбун кытта бултуу таҕыстыбыт. Мин, Сааска, Бииктэр уонна Ылдьаа, атынан. Кыылга тахсар дьон сиэринэн ыттардаахпыт. Тиийиэхтээх сирбит дэриэбинэттэн 40 км.

Сарсыарда эрдэттэн айаннаан түөртүргэлиир кэмҥэ тиийдибит. Сааскабыт: “Чугас эргин тахсан суол-иис көрүөм”, – диэн ыттары илдьэ тыаҕа таҕыста, биһи хаалан сирбитин-уоппутун аһатан, үүтээммитин өрө тардан, сарсын ханан барарбытын кэпсэтэн эрдэ сыттыбыт. Уолбут биллибэтэ, хараҥаран барда. Биһиги: “Уолбутугар Байанайа “дук” гынна”, – диэн эрэх-турах санаалаахпыт. Түүн үөһэ буолла, уолбут суох да суох, ыксаан тахсан СКС толору магазинын халлааҥҥа ыттым. Мунуо диэхпитин Сааска сүүс сүүрбэтэ сылдьыбыт сирэ…

Биир чаас ааста, уолбут дьэ тиийэн кэллэ. “Ханна тиийэ сырыттыҥ”, – диибин. “Муна сырыттым”, – диэн соһутта. “Өйдөөбөтүм, ол хайдах муннуҥ”, – диибин. “Сирбит отой атын, атын сиргэ сырыттым”, – диир уонна тугу да кэпсээбэтэ. Мин соһуйдум эрээри таспар таһаарбатым. Туораттан көрдөхпүнэ Сааскабыт сирэйэ-хараҕа кубарыйан киһи да киһи.

Сыттыбыт, сотору соҕус буолан баран ыттар үрдүлэр. Онтон ыйылыы-ыйылыы сүтэн хааллылар. Дьиктиргиэх буолан эрдэхпитинэ дьиэбит тула ким эрэ сүүрэр тыаһа иһилиннэ, сылгы курдук сүүрэр. Биһиги саҥабытыттан матан сытабыт. Үстэ-хаста эргийдэ, онтон эмискэ дьиэ биир муннугар тохтуу биэрдэ да, истиэнэни тоҥсуйан барда. Мин этим сааһа аһыллан хаалан хамсаабакка сытабын. Дьонум эмиэ тугу да саҥарбаттар. Били таһыттан тоҥсуйаччыбыт аны дьиэбитин тула сүүрэ сылдьан, дьиэбит муннуктарын барытын тоҥсуйан барда. Мин ороммор хам сыстан баран сытабын. Дьиэбит иһигэр сытыйбыт сыт билиннэ. Уолаттарым бааллара-суохтара биллибэт, саҥа эҥин суох.

Таһырдьа эмискэ уу-чуумпу буолла… Муннугунан хара бэкир абааһы илэ киирэн кэллэ да, уолбут үрдүгэр түстэ. Ыксал буолла, хаһыытыы сатыыбын да саҥа тахсыбат. (Этим тарта суруйа олорон, ама да ааспытын иһин…) Дьонум отой бүттүлэр быһыылаах, илэ абааһы аһа буоллум дии санаатым. Хата Сааска саҥа таһааран хаһыытаата, ону кытта дьэ бары саҥабыт төлө барда, дьиэбит иһэ киһи тулуйбат хаһыыта буолла. Сыт диэн амырыын, били хара бэкир Сааска үрдүнэн ойон, Ылдьааны үрдүнэн ааһа көтөн дьиэбит биир муннугунан тахсан сүтэн хаалла. Сааскабыт хаһыытыы сытар. Мин хамсыы сатыыбын да, сатаан хамсаабаппын. Хата Бииктэр ойон туран чүмэчи уматта. Мин дьэ илиим-атаҕым хамсаата, ойон туран Ылдьаа орулуу сытарын илгиэлээн бэттэх аҕала сатыыбын, ыксал буолла. Ылдьаабын сиргэ соһон түһэрдим

да, биэдэрэлээх чэйи үрдүгэр ыстым, киһим дьэ уоскуйа быһыытыйда.

Барыта кыл түгэнэ. Көрбүтүм Бииктэр Саасканы илгиэлии турар. Сааска хараҕын үрүҥүнэн көрбүт, хаһыытыырын тохтоппот. Бииктэр уолбутун муостаҕа охсон түһэрдэ. Аны уолбут айаҕыттан күүгэн тахсан ыксал буолла. Мин ойон тиийэн Саасканы илгиэлии сатыыбын, Бииктэр Саасканы эмиэ саайда, уолбут дөйдө. Мин биэдэрэ түгэҕэр баар ууну Сааска үрдүгэр ыстым, уолбут өйдөннө уонна тугу эрэ ботугуруур.

Бииктэр оһох оттон билэр билбэт тылынан тугу эрэ алҕаата быһыылаах. Сааскабыт: “Дьон баар, үс киһи”, – диир. Ыксаатым, уолбут саа ылан эрдэҕинэ былдьаан ыллым. “Сааскабыт иирдэ быһыылаах”, – диэммит курунан кэлгийэн кэбистибит. Олорбутунан хоннубут…

Халлаан суһуктуйуута аттары тахсан ыҥыырдаатым, ыттарбыт суохтар. Аттар тиритэн аҕай турар эбиттэр, сатамматыбыт. Булт эрэ, туох эрэ. Дэриэбинэҕэ тиийбиппит уолбут аҕата бөлүүн түүн итирэн баран икки киһини саанан ытан өлөрбүт. Сааскабытын балыыһаҕа илдьэн туттардыбыт. Төбөтүнэн ыалдьыбыт диэн Котенкоҕа ыыппыттара. Биһиги ити түбэлтэни дэриэбинэ дьонугар кэпсээбэтибит.

Дьыл-хонук ааста. Сааска Котенкоттан сыл буолан баран таҕыста. Көрүстүм. Сааска уруккута буолбатах, отой атын киһи курдук буолбут. “Хайдаххыный?” – диэн ыйыттахха сороҕор саҥарбат. Ардыгар: “Били үс киһи батыһаллар”, – диир. Ол оннук ааста. Сааска саас, күһүн Котенкоҕа киирэр-тахсар…

Үһүс күһүнүгэр Ылдьааны суолга өлбүтүн булбуттара, дэриэбинэттэн чугас соҕус. Мин ити быһылаан кэннэ дэриэбинэбиттэн ыксаан көспүтүм.

Дьыл-хонук биллибэккэ ааспыта. Били түбэлтэ алтыс сылын күһүнүгэр Бииктэр сүтэн хаалбытын истэбин. Нэдиэлэ буолан баран Бииктэри эргэ фермаҕа ыйаммытын булбуттара. Кинини халдьаайыга таһааралларыгар саллан барбатым, эгэ Ылдьааны кистииллэригэр сылдьыам дуо, суох, барбатаҕым. Дьаабы киһибин, доҕотторум өлбүттэрин истэн эрэ кэбиспитим. Дойдубар ити түбэлтэ кэннэ үктэнэ иликпин.

Өссө үс сыл ааста. Сааска уруккутунан саас, күһүн Котенкоҕа сытан тахсар. Иллэрээ сыл сааһыгар Котенкоҕа баарын истэн, доҕорбун көрсөргө санаммытым. Тиийэн ону-маны кэпсэттим. Онуоха кини этэр, били тыаҕа тахсыбытын туһунан. Чэ, бээ, ону мин Сааска аатыттан кэпсиим дуу…

“Тыаҕа тахсан аппын тус арҕаа туттум. Балай эмэ барбытым кэннэ эмискэ ыттарым элэс гынан хааллылар. Мин аппыттан түһэн табах тарда олорон иһиллиибин. Сотору ыттарым үһүөн үрэн бардылар. Мин аппын миинээт ыттарым диэки ыстаннардым. Хамсаппакка үрэллэр. Чугаһаан аппыттан түһэн, сүүрэр икки, хаамар икки ардынан ыттарым диэки бардым. Арай ыттарым ыккый быыһыгар

баар маары үрэллэр. Мин үөмэн киирэн иһэбин. Көрбүтүм тыһы тайаҕы туппуттар. Мин “Лось” карабиммынан кыҥаат ытан саайдым, кыылым умса барда. Сүүрэн тиийдим. Арай көрбүтүм тайаҕым ынах курдук үс эриэн өҥнөөх буолан соһутта. Хараҕыттан уу-хаар бөҕө баспыт, киһи курдук ытыы сытар. Мин соһуйдум да, куттанным да, көрөн турабын.

Хайдах буоларбын билбэккэ турдахпына кэннибэр киһи саҥарда. Сүрэҕим айахпынан тахса сыста. Эргиллэ биэртим үс кырдьаҕас турар уонна маннык саҥалаах буоллулар: “Эн биһиги кыыспытын туох айыытын иһин маннык дьаабылаатыҥ”, – диэтилэр. Мин сиргэ сыстан баран турабын, илиим-атаҕым хамсаабат, бэйэбин отой истибэттэр, тугу эрэ саҥара сатыыбын да, саҥам тахсыбат. Барыта алҕас эҥин дии сатыыбын. “Аны тоҕус сылынан эйигин соргун сордуохпут”, – диэтилэр. Ол турдахпына кыылым дьахтар куолаһынан кыланна уонна ах барда.

Мин эмискэ өйдөммүтүм аппын миинэ сатыы турабын, ыттарым суохтар. Аппын нэһиилэ мэҥэстээт инним диэки түһүннүм, үүтээммэр хайдах кэлбиппин өйдөөбөппүн. Кулгаахпар били оҕонньор саҥата иһиллэр: “Тоҕус сылынан эрэйгин эрэйдиэм”, – диир”.

Сааска итини кэпсээн баран кыра оҕо курдук маккыраччы ытаата. Уолбун санитар кэлэн илдьэ барда…

Күһүн буолла. Биир үтүө күн Сааска тыаҕа тахсан муммутун иһиттим. Аймалҕан бөҕө, дэриэбинэҕэ. Дэриэбинэ дьоно бары тахсан көрдөөтүлэр, булбатылар.

Сааска сүппүтэ тохсус хонугар бэйэтэ тиийэн кэлбитэ. Дьоно ыйытыы бөҕө. Онуоха манныгы диэн этэр: “Тоҕус күнү быһа үс оҕонньору батыһа сырыттым”, – диир. Дьоно дьэ ыксыыллар, ыраах улууска илдьэн уолларын улахан ойууҥҥа көрдөрөллөр. Ойуун Саасканы ыраастаан, алҕаан ыытар. Уол дойдутугар тиийэр уонна ол күн ампаарыгар тахсан ыйанан кэбиһэр.

Мин, куттас сүрэх, Сааскабын кистииллэригэр эмиэ барбатаҕым. Ити түбэлтэ кэннэ төрөөбүт дойдубуттан куотан, үс өрүһү уҥуордаан, ол адьарайдартан саллан, билигин атын дойдуну дойду оҥостон олоробун. Олоробун да диэхтээн, олоҕум барыта мананыы, кэтэбил буолла. Бэйэм бэйэбин кыранабын, доҕотторбун быраҕан барбыппыттан. Дьэ, аны миигин “сииллэрэ” хаалла, адьарайдар. Аны үс сылынан туох буоларын айбыт таҥара бэйэтэ билэн эрдэҕэ.

Бар дьонум тыаҕа сэрэхтээхтик сылдьар буолуҥ. Хайдах буоларбын олох көрдөрүө… Олох да диэхтээн…

Куттаммыт КИҺИ.

tuymaada 4 июля, 2026