(Сэһэн)

1 

    Сайыҥҥы күн үөрэ мичиҥниир. Ньургун ситэн-хотон, тил-лэн, сүрдээҕин кэрэтийэн турар айылҕалаах бөһүөлэги астына көрдө. Эчи, чуумпутун, салгына ырааһын. Киһи эрэ кэрэхсиир дойдута быһыылаах. Маннык дойдуга убайа, Бааска, кэргэннээх, икки оҕолоох киһи, олохсуйан олоруох да эбит. Ону баара, арыгыһыт буолан, атах-балай кэрэдэхтии сырыттаҕа. Саатар, оҕолорун да туһунан санаабат буоллаҕа. Дьэ буолар да эбит. Оскуолаҕа үөрэнэр кэмнэригэр сытыы-хотуу, бастыҥ үөрэнээччи этэ. Ол бэйэтэ туох ааттаах хара кырыыһыгар түбэспитэ буолла?
    Ньургун гостиницаны түргэнник булла. Вахтер суох. Эдэр дьахтар муоста сууйа сылдьар. Кэпсэтээри чугаһаан көрбүтэ, үчүгэйкээн сэбэрэлээх, нарын бэйэлээх кыыс буолан биэрдэ. Ньургун холостуой киһи сиэринэн сэргэхсийэ түстэ. “Бу дой­дуга, оннооҕор, уборщицалара маннык тырымнас бэйэлээх буоллахтара дуу? ”— Уол мүчүҥнээн ылла. Вахтер дьахтар тиийэн кэллэ.
    Ньургун хоһугар киирэн сытынан кэбистэ. Самолет тыаһыттан төбөтө куугунас буолбут. Сөтүөлээн сылайбытын сайгыы охсуон баҕарда. Спортивнай суумкатыгар соттор, мыыла уктан таһырдьа ыстанан таҕыста. Тугу эрэ ботугураһа-ботугураһа күлэн чачыгыраһар кыргыттары ситтэ. Сөтүөлүүр сир ханна баарын ыйытта. Эрэйдээх эрийсэ сатыыр диэтэхтэрэ буолуо, төбөлөрүн өрө хантатан туора хааман биэрдилэр. Эйигин кытта кэпсэппэппит диирдии тутуннулар. Дьиҥэ, киниттэн икки-үс эрэ сыл балыс быһыылаахтар. Ньургун ити оҕолордооҕор элбэҕи көрбүт-билбит буолан, аҕа саастаах киһи курдук сананна. Ол да иһин буолуо, тоҥуй, улахамсык кыргыттарга кыыһырыахтааҕар мичээрдиир киһи буолан биэрдэ. “Бырастыы гыныҥ”, — диэт, аһара түһэн сиэлэ турда.
    Сөтүөлүүр күөллэрин дьонтон ыйдаран син булла. Былыттаах, тыаллаах күн буолан, сөтүөлээччи аҕыйах. Кыракый уолаттар далаһаттан баҕа курдук ууга бар гына ыстаналлар. Онтон тоҥон ибигирэһэн, тиистэрэ лаһыгыраһан тахсаат, кумахха сытынан кэбиһэллэр. Кинилэртэн тэйиччи мааны таҥастаах кыыс кинигэ ааҕа олорор. Били улахамсык кыргыттара манна кэлбиттэр эбит. Күҥҥэ сыламныы сыталлар. Оо, эйэлээх олох оҕолоро барахсаттар чыычаах курдук-чыбыгыраһан, күлэн-үөрэн күлүмнэһэн кэрэлэр даҕаны диэтэҕиҥ!
    Ньургун ырбаахытын, спортивнай ыстаанын, наскылаах кроссовкаларын сүр түргэнник уһулла. Сибиэһэй салгыҥҥа өрөкүйэн, күүскэ тыыллаҥнаан ылла. Сүллэстибит былчыҥнара түллэҥнэһэ түстүлэр.
    — Хайыа, эһиги манна кэлэ охсубут эбиккит дии. Уу тымныы дуу? — Ньургун бастакы холус сыһыантан кыргыттарга өһүргэммэтэҕин биллэрдэ. Кинилэр бу сырыыга культурист курдук быһыылаах-таһаалаах уол

ыйытыытыгар, үөннээхтик да буоллар, син хардардылар.
    — Бэйэҥ бил ээ. Эбэтэр лучше физзалга тиийэн штангата анньыалаа. Ол ордук буолуо, һы-һы. Ой! Сүрдээх драчун быһыылаах. Шрам бөҕөлөөх эбит.
    — Сөп-сөп өйдөөтүм. Эһиги сүбэҕитинэн туһаныаҕым. — Ньургун далаһаҕа түргэнник элээрэн тиийдэ. Эмискэ үөһэ өрө ыстанна. Чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр салгыҥҥа иккитэ эргийээт, ууга чол гынан хаалла.
    — Хайа доо, көрдүгүт дуо? Көрдүгүт дуо? Мощнайдык ыс­танна дии? — Кыра уолаттар сөҕө-махтайа аймана түстүлэр. Кыргыттар мах бэрдэрэн, бэйэ-бэйэлэрин көрсөн ыллылар. Уоллара отучча метрэлээх көлүччэни умсан туораата. Онтон харбаан күдээриҥнэттэ. Дельфин курдук салгыҥҥа өрө күөрэйэ-күөрэйэ умсаахтана оонньоото. Бары бэркиһээтилэр. “Туох сүрдээх эр бэрдэй? ”— Дэстилэр. Бэл, кинигэлээх кыыс ытыһын таһынна. Киэҥ харахтара тырмынаһа түстүлэр.
    — Эн ханна итинник мощнайдык умсарга, харбыырга үөрэммиккиний? — Ньургун кытыыга тахсыбытыгар өгүрүк-төгүрүк көрүтэлээбит эмдэй-сэмдэй бэдиктэр төгүрүйэн кэбистилэр.
    — Элбэхтик сөтүөлүөххэ наада. — Ньургун уолаттар төбөлөрүн имэрийэн ылбахтаата. Кырачааннар өс киирбэх ууга ыстанан киирдилэр. Аны били улахамсык кыргыттара үрүт үөһэ ыйыт да ыйыт буоллулар.
    — Хантан кэллиҥ?
    — Мэҥэттэн.
    — Аатын кимий? Аа, секрет да?
    — Ньургун.
    — Ньургун Боотур штоли? Һы-һы.
    — Суох. Ньургун эрэ.
    — Ну ладно, а рост какой?
    — 1 Метр 70 см.
    — О, мда. Жаль. Тугу үлэлиигин?
    — Армияттан кэлбитим ый да буола илик. Бэйэм суоппар идэлээхпин.
    — Ытык Күөлгэ тоҕо кэллиҥ?
    — Убайбар күүлэйдии уонна… Ойох көрдөнө.
    — Фу, пахай-пахай. Ойох буола-буола. Саатар, невеста көрдөнө диэ ээ. Һы-һы.
    — Бээрэ, бу хайдаҕый? Улахан киһини кытта хайдах итинник кэпсэтэҕитий? Сибилигин директорга баран үҥсүөм, — диэбитинэн хатыҥ таһыгар кинигэ ааҕа олорбут кыраһыабай кыыс ойон турда. Сытыытык сабыта саҥарталаан күндү күлүүк барахсаттары түргэнник уоскутта.
    — Остолобуой ханна баарый? — Ньургун солуута суох тыллаһар оҕолортон быыһаабыт кыыһыттан ыйытта.
    — Барыахха, мин аара көрдөрүөм. Ол эрээри бастаан билсиһиэххэ. Мин Сардаана диэммин. — Кыыс нап-нарын илиитин уолга утары уунна.

Содержание

• 2

2

    Ньургун убайын Баасканы көрсүөн баҕарда. Оннооҕор Афганистаҥҥа сэриилэһэ да сылдьан ахтара, саныыра эбээт. Билигин төһө эрэ уларыйда? Арааһа, түспэтийдэҕэ буолуо. Ньиэрбинэй муҥутаан кыраттан да кыыһыран бырдааттанар буолан, элбэх атаһа-доҕоро суоҕа. Кинини охсуһарга үөрэппит бастакы учуутала этэ. Бастаан утаа бэйэтин тэҥнээхтэригэр да кыайтаран ытыыра-соҥуура. Ону “тойоно” уп-улахан боксерскай бэрчээккэ кэтэрдэн, лаппа оҕустарара. Сүбэлиирэ-амалыыра. Сыыйа Ньургун күүс былдьаһар үөлээннээхтэрин бэйэтэ ытатар буолан барбыта. Кыаҕын билинэн, аны бэйэтинээҕэр аҕа саастаах уолаттары кытта дайбаһар идэлэммитэ. Төрөппүттэрэ уоллара сирэйэ-хараҕа көҕөрөн кэлэриттэн бас­таан соһуйан бараннар, кэлин улаханнык кыһаммат да буолбуттара. Хаптаҕайга бокс секцията аһыллыбытыгар убайа үөрэнээччитин тренер Федотов Егор Ивановичка илдьэн эрчийэригэр көрдөспүтэ. “Бырааппар эрэнэбин, кыахтаах, уол”, — диэн тэптэрэн, киһиргэтэн биэрбитэ.
    Ньургун, кырдьык, сотору кэминэн кэскиллээх боксер буоларын көрдөрөн барбыта. Оҕолорго Мэҥэ-Хаҥалас оройуонугар чемпионнаабыта. Онтон Сангаарга ыытыллыбыт республи­ка күрэхтэһиитигэр бастаабыта. Мантан ыла тиһигин быспакка дьарыктаммыта. Спорка саамай улахан ситиһиитинэн уолаттарга Россия чемпионатыгар иккис миэстэҕэ тахсааһына буолбута. О, Бааска онно үөрдэ да этэ. Кэм да кини киһи: “Чэ, быраат, маны сууйан бэлиэтиэххэ наада”, — диэн омуннура-төлөннүрэ түспүтэ. Ити кэмҥэ кини кооперативнай техникумҥа үөрэнэрэ. Студенческай стипендиятын ыла сылдьар буолан эбитэ дуу, Дьокуускай рестораныгар тиийэн аһаабыттара. Бааска аһара үөрэн-көтөн, аһыы утаҕы уу курдук испитэ, Өйүн сүтэрэр гына итирэн хаалбыта. Ньургун хайыаҕай, убайын өйөөн олорор уопсайыгар илдьибитэ. Уулуссаҕа сутуруктара кыһыйа сылдьар уһун уҥуохтаах урдустарга түбэспитэ. Оройдорунан көрбүт бэдиктэр көҥүл кырбаары са­ба түспүттэрэ. Ол эрээри улахан алҕаһы оҥорбуттарын кэлин билбиттэрэ. Ньургун соҕотоҕун үһүөннэрин уҥа-хаҥас тиэритэ охсуталаан түһэртээбитэ. Чахчы кыаҕыран, эр хаанын тутан эрэрин көрдөрбүтэ. Ити барыта оҕо сааһынааҕы сырдык, ыраас кэмнэрэ буоллаҕа. Суох, Ньургун билигин олох атын киһи.
    Сэрии ньиэрбэтин сиэтэ, кутун-сүрүн тыйыс хааннаата. Хаһан да кыраттан кыыһырбат бэйэтэ, оннооҕор хаадьы тылтан өһүргэнэн кыйытта түһэр буолла. Оо, Афганистаҥҥа элбэх да душманы өлөрдө-өһөрдө этэ. Билигин ол дьоно түүлүгэр адьарай кыыла буолан сордууллар. Сиэри-аһаары чарбачыһаллар. Хаһыытаабытынан көлөһүн-балаһын аллан уһуктар. Кини үгүс бойобуой доҕотторо итинник иэдээннээх туруктан

арыгы иһэннэр мүччү туттара сатыыллар. Онтон Ньургун аймахтарын, доҕотторун, бииргэ үөрэммит оҕолорун көрсөн аралдьыйыан баҕарар.
    Ньургун райпоҕа сылдьан, Бааска командировкаҕа Алдаҥҥа барбытын биллэ. Үөрэн өрүтэ ыстаҥалаан ылла. Ол аата, ийэтэ сэрэйэн этэринии, арыгылаары атах балай барбатах эбит. Өйдөөх киһи хайаан итинник халы мааргытык дьүһүлэниэ этэй? Эх, маама, маама. Ийэкэм барахсан, ардыгар кыраны даҕаны үлүннэрэн-балыннаран кэбиһэр үгэстээххин эбээт. Һуу, дьэ уоскуйдаҕа үһү. Бааска хаһан кэлэрин кэтэһэригэр тиийэр. Куһаҕана диэн, ыһыах күннэрэ бу ыган кэллилэр. Төрөөбүт-үөскээбит дойдутугар ыһыахтыан баҕарбыта халтайга хааларыгар тиийдэ. Ээ, чэ манна убайын да кытта бырааһынньыктыа буоллаҕа дии.

Содержание

• 3

3

    Ньургун гостиницаҕа сэргэхсийэн, үөрэн-көтөн тиийдэ. Хосторугар үһүөлэспиттэрэ икки хонно. Аан таһыгар турар бастакы ороҥҥо Булуҥтан сылдьар Коля диэн кыра уҥуохтаах, модьу-таҕа көрүҥнээх, түргэн-түргэнник хамсаммыт сүүрбэ биэс саастаах уол сытар. Дойдутугар рабочайынан үлэлиир эбит. Кинини тутуу үлэһитэ оҥороору, балтараа ыйга стажи­ровкаҕа ыыппыттар. Кэлбитэ номнуо биир ый буолбут. Тэһийбэккэ copy көрбүт. Кыыстаабакка буорайбыт үһү. Киэһэ үлэтиттэн лоп курдук 5 чааска кэлэр. Олохтоох ыччаттар кырбыахтара диэн куттанан киинэҕэ, таансыга сылдьыбат. Кинигэ аахпыта буолан иһэн быраҕан кэбиһэр. Көрүдүөргэ тахсан кэлээччи-барааччы кыргыттарга иҥээннии сатыыр да, билиҥҥитэ биири да таба тута илик. Кырдьаҕас вахтер — Зина­ида Петровна хоһугар баар телевизоры мээнэ дьоҥҥо көрдөрбөт. “Көрүөххүтүн баҕарар буоллаххытына харчыта төлөөҥ”, — диэччи. Онтон Коляны, онно-манна быстахха көмөлөһүннэрэр буолан, маанылыыр. Уол кини сорудаҕын улгумнук толорорун олус сөбүлүүр. Онуһу быйыл бүтэрэн, таҥас сууйааччынан үлэлээн эрэр кыыһыгар сыбааттыан да санаталыыр.
    Үһүс ороҥҥо кэтит сарыннаах, уһун уҥуохтаах, Сунтаартан икки хонуктааҕыта кэлбит Лэгэнтэй диэн 26 саастаах киппэ уол үллэ сытар. Лэгэнтэй уоппуска киһитэ. Манна урукку “чөҥөчөҕүн хаардыы кэлбит”.
    Лэгэнтэй кэпсээннээх ыччат буолан биэрдэ. Табах тардан бусхата-бусхата бэйэтин олоҕуттан көрүдьүөстээх түгэннэри кэпсээн күллэртээтэ. Саҥата-иҥэтэ суох чуҥкуйа сылдьыбыт Коля сүрдээҕин сэргэхсийдэ. Кус оҕотун курдук Лэгэнтэйи батыһа сылдьар буолла. Toҕo манна кэлбитин туоһулаһан таҕыста. Бу киһи арахсыа суох диэн толкуйдаабычча буолуо, Лэгэнтэй сыалын-соругун тоҕо тэбээн кэбистэ. Хабаровскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтугар үөрэнэ сылдьан, Люда диэн Ытык Күөл кыыһын кытта билсибит. Индиялыы таптаһыы төлөнө уһаабатах. Студенныыр кэмигэр дэлби арыгылаан, бэйэтэ этэринии, бииһирэн хаалан үөрэҕин быраҕан дьиэлээбит. Кыыһа хаста да эйигиттэн оҕолоннум диэн суруйбутугар эппиэттээбэтэх. Кэлин телефонунан билсибиттэр. Людата почтаҕа телеграфиһынан үлэлиир эбит. Олоҕор табыллыбатах. Сөбүлээбэт киһитигэр кэргэн тахсыбыт, онтон биир оҕоломмут. Барыта этэҥҥэ буолуоҕун, өйө-санаата Лэгэнтэйгэ буолан эрэйдээбит. Кэргэниттэн арахсыбыт. Лэгэнтэй ойох ылар санаата суох эрээри, туһана эрэ охсор баҕаттан ойутан кэлбит. Чэпчэки суолу көрдөөччүлэртэн биирдэстэрэ эбит.
    Коля саҥа атаһыттан хаалсымаары бэйэтин сытыы сырыыларын туһунан айаҕа аһыллан тохтоло суох кутан-симэн, өрүсүһэ-өрүсүһэ сэһэргээн барда. Кыргыттары тарбаҕын үрдүгэр

эргитэ сылдьыбыт өрүөл буолан таҕыста.
    — Доо, мин куоракка СПТУ-га үөрэнэ сылдьан, биир күн икки кыыһы “тардан” кэбиспитим. Дьэ, ол маннык этэ. Мин Саргы диэн билсэр кыыһым кыһыҥҥы каникулугар Кэбээйигэ дьиэтигэр сынньана барбыта. Онон мин уопсайбар чуҥкуйа сылдьар кэмим этэ. Киэһэ көрүдүөргэ гитараҕа оонньообута буола турдахпына кэргэннэнээри сылдьар Груня диэн кыыс аттыбар кэлэн турда. Миигин көрөр да көрөр. Биир түгэҥҥэ ким да көрбөтүгэр түбэһиннэрэн кууһан ыллым. Куустарар, доо, өссө ууратар. Һок, бэрт эбит дии санаатым. Хоспор илдьэ бардым. Ааммын хатаан кэбистим. Кыыспын ньылбы сыгынньахтаан баран, сарсыарда 7 чааска диэри “тартым”. Паалка бөҕөнү бырахтым. Сүрдээҕин “тардыһар”, уураһар. Һы-һы, ha-ha! Кыыспын хоһугар утааран баран, түүнү быһа үлэлээбит киһи өлөрдүү сылайан утуйан хааллым. Саргым кэлиэхтээҕин отой да умнан кэбиспиппин. Арай ким эрэ тардыалаата.
    — Хайыа, өссө да утуйа сытар. Тур, киэһээҥҥи аһылык бу­олан эрэр, — диир Саргым куолаһын иһиттим. Аҥар харахпынан аһан көрдүм. Чахчы, кини суумка бөҕөлөөх кэлэн турар эбит. Ойон тураат, таҥна оҕустум. Мин утуйан хаалбыппын, бырастыы гын эҥин диэтим. Онуоха соччо кыһамматах курдук күлэ-күлэ: “Утуйуо дни санаабытым”, — диэбитэ. Хос ыһыллан аҕай турара. Мин ороммун хомуйа тураммын Груня­ны саныыбын, һа-һа!
    Саргы хоһу хомуйда, иһиттэри сууйда. Миигин бэрэски сылыттара куукунаҕа ыытта. Кэлбиппэр Саргы шампанскай таһаарда. Мин үөрэ түстүм. Атас-доҕор уолаттарбын ыҥыран аҕаллым. Саргы дьонугар билсэр уолум сатаан кэлбэтэ диэбит. Миэхэ анаан өссө водка илдьэ кэлбит. Биһиги үөрэ-көтө иһэн кэбистибит. Уолаттар баһыыбалаан бараннар тахсан бардылар. Мин ааны хатыы оҕустум. Уопуттаах киһи быһыытынан сыгынньахтана охсоот, ороммор сытынан кэби­стим. Саргым кыбыстара сүр. Олоппоһугар ньимийэн олорор эҥин. “Кэл, сыт”, — диибин. Ааттаһыы бөҕөнөн син сытта. Чааһы быһа эрэйдээтэ. Онтон ньоҕойдоһон син ыллым. Хаан бөҕө, сыалка эбит. Дьэ ити курдук күннээн-күөнэхтээн турардаахпын, һа-һа!
    Ньургун ис иһиттэн кыйаханан кэллэ. Кини бастаан кэрэхсии көрбүт үчүгэйкээн уборщица кыыһа, Ира, баара-суоҕа 16 сааһыгар оҕоломмут эдэркээн дьахтар буолан хомоппута. Зи­наида Петровна кэпсииринэн, биир уһун, кыраһыабай уол кэргэн ылабын диэн албыннаабыт. Эмиэ бу балар курдук, минньигэскэ эрэ бэрт бөтөс буолуо. “Кэһэтэлээн биэриэххэ баар этэ”, — дии санаан, Ньургун Лэгэнтэйдээх Коляны өстүйбүт хараҕынан кынчарыйан ылла.

Содержание

• 4

4

    Ньургун киэһэрдэ да, сүүрүөн-көтүөн, хамсаныан-имсэниэн баҕаран кэлэр. Ол эрээри олохтоохтор уонна мотоциклынан көтүтэр ыччаттар өйдүөхтэрэ суоҕа диэн туттунар. Арай түүн, хараҥа ойуурга тиийэн, тыынын таһаарар.
    Бүгүн субуота. Тугунан дьарыктаныан билбэккэ күнү быһа сытан эрэ таҕыста. Сиһэ дэлби көһүйдэ. Эмиэ хамсаныан-им­сэниэн баҕаран кэллэ. Ньургун таһырдьа таҕыста. Аан таһыгар баар ыскамыайкаҕа атаҕын халаачыктыы ууран Лэгэнтэй Коляҕа: “Республикаҕа аатырбыт тустуукпун”, — диэн табахтыы-табахтыы кэпсээн ыһа-тоҕо олорор эбит. Бииһирэ сылдьар кэмигэр спорт маастарын нуорматын толорбут. Хабаровскайга физкультура институтугар үөрэнэ сылдьан тэҥнээҕин булбакка эрэйдэммит. Коля сирэй-харах иччитэ буолан истэр.
    “Бу киһиргээн эрдэҕин. Бэрэбиэркэлии таарыйа хапсаҕайдаһан көрүмүнэ”, — Ньургун ити санаатын уһаппакка-кэҥэппэккэ Лэгэнтэйгэ малтаччы эттэ: “Ыһыахха, баҕар, хапсаҕайдаһыам”, — диэн түмүктээтэ, Лэгэнтэй соһуйан өрө көрө түстэ. Бэйэтэ тылланар киһи улахан тустуук буолуо диэн сэрэхэчийдэ. “Доо, эн хаһыстааххыный? ” — Диэн утары ыйытта. Баара-суоҕа үһүс разрядтааҕын истэн баран, күлэ-күлэ күөн көрсөргө сөпсөстө. Таах талахачытыам дии санаата буолуо.
    Гостиница ыраас тэлгэһэтигэр хапсаҕайдаһан бардылар. Ньургун кэрэ кыргыттары албыннааччы киһини, хайаан да кэһэтэргэ быһаарынна. Афганистан сэриитин бастыҥ буойуна, десантник, оннооҕор буолуох сиэмэхтэри кытта уун-утары көрсөн, тутуһан-хабыһан турардаах. Түргэн үлүгэрдик Лэгэн­тэй уҥа атаҕын хаба тардан ылла, охтороору өрө көтөхтө. Киһитэ ыстаҥалыы сылдьан, бэйэтин туора-маары илгиэлээн хаста да бүдүрүтэ сыста. Ньургун утарылаһааччытын атаҕын ыһыктан кэбистэ. Арааската, кырдьык, тустуук быһыылаах. Тилир-талыр курдук. Киппэтэ, улахана да бэрт.
    Сотору буолаат, Лэгэнтэй эрчиллиитэ суоҕа өттө быһыылаах, аҕылаан эп-эппэҥнэс буолла, сэниэтэ эстэн хаалла. Ньургун утарсааччытын аһына көрдө. Ол эрээри Ира туһугар иэстэһэр санаа баһыйда. Лэгэнтэйи адаарыппытынан икки атаҕыттан өрө баһан таһаарда. Эмискэ үлүгэр, кыаҕын былдьаппыт бөҕөс ыарыылаахтык сиргэ быраҕылынна. Маҥан футболката бүтүннүү буор буолла.
    — Оо, дьэ тугун сүрэй! Лэгэнтэй Ытык Күөлү бүтүннүүтүн көрдүҥ ээ, быһыыта, һы-һы! — Коля күлэн чачыгырыы түстэ. Ити түгэҥҥэ биир нарын-мааны барахсан хапсыһыыны одуулаһа турарын хараҕын кырыытынан көрөн ааста. Сирэйэ-хараҕа уларыйа түстэ. Охсуһуон баҕарбыт бөтүүктүү тутунна. — Доо, кыайыылаахха аны мин киирэбин. Олох да көтөн хааларым буолуо. Хата, дойдубун көрүөм.
    Коля Ньургун сылайбыта буолуо диэн,

соруйан тутуһан көрөргө тылланна. Кыайдаҕына киһиргээн иккиэннэрин сордотолуоҕа. Онтон кэрэ кыыс хараҕар герой курдук көстүөҕэ. Ко­ля утарсааччытын хайаан да охторорго сананна.
    Ньургун Сардаана көрөрүгэр аккаастаныан баҕарбата. Тустан бардылар. Коля харса суох омуннаахтык атаакалаата. Атахха эрэ түһэ сатыыр. Атын албаһы билбэтэ да буолуо. Эмиэ атахха түһэн эрдэҕинэ, Ньургун туора анньан баран, хатыйбытыгар уола сиргэ хаста эмэ төкүнүйэн олбуорга тиийэн саайылынна.
    — Ура-а! Маладьыас, Ньургун, — диэн Сардаана ытыһын таһынна, үөрэн мичиҥнии түстэ. Кини иннигэр хорсун, күүстээх кинигэ бухатыыра тиллэн кэлбитин курдук тутунна. Бу уол тыла-өһө олохтоох, куолаһа эйэҕэс буолан кини сүрэҕин аан бастакы көрсүһүүттэн сүүйбүтэ. Ыйаастыгас хараҕа, хара бараан дьүһүнэ да мэһэй буолбатахтара.
    Сардаана билигин төрөппүттэрин илиилэригэр сылдьар. Кэргэн тахсан туспа, көҥүл олоххо көччүйүөн баҕарар. Баҕар, ол да иһин буолуо, Ньургуҥҥа остолобуойу көрдөрөн баран, дьиэлээн хаалбатаҕа, өссө бииргэ аһаспыта. Кыбыстар диэн тугун умнан, билбэт уолун батыһан хоһугар киирбитэ. Сарда­ана киниэхэ олус эйэҕэстик, сымнаҕастык сыһыаннаһар сытыы-хотуу ыччаты кытта эрийсэргэ соруммута. Оонньоһордуу бэтиэхэлээхтик көрө-көрө, студенныы сылдьыбыт олоҕун көрүдьүөстээх түгэннэриттэн сэһэргээбитэ. Өттүгүнэн эрилиҥнэтэн хааман тахсан истэҕинэ Ньургун синньигэс биилиттэн харбаан ылбыта. “Миигин кытта доҕордоһуоҥ этэ дуо? ” — Диэбитэ. Көр эрэ, бу сытыытын-чобуотун. Сардаана уол кэтит түөһүгэр налыйан хаалыан баҕарбыта. Ол эрээри эр дьоҥҥо төһө түргэнник сытан биэрэҕин да, кинилэр эйиэхэ интэриэстэрэ түргэнник сойо охсорун үчүгэйдик билэрэ. Кэргэнэ су­ох, икки оҕо ийэтэ эбээт. Тас көрүҥэр ити олох суруллубатах буолуохтаах. Куһаҕан ыарыы да кини кэрэ мөссүөнүн кэҕиннэрбэтэҕэ…
    Сардаана тыытыллыбатах кыыс курдук көстөөрү халты хаа­ман биэрбитэ. Эбиитин өссө кыыһырбыта буолбута, Куоска кутуйаҕынан оонньуурунуу кэнэн эрэйдээҕи сордуу түһэргэ соруммута. Бастаан киинэҕэ сылдьыыттан саҕалаан сыыйа кимэн кэргэн тахсыаҕа. Аймах-билэ дьонугар хайдахтаах курдук сатабыллаах дьахтар буоларын көрдөрүөҕэ, соһуталыаҕа.

Содержание

• 5

5

    Ньургуйаана ыксаллаахтык тырыбыныы хааман олох-дьаһах комбинатыттан ойон таҕыста. Иистэнэр массыыналар тип-тилигирэс тыастарыттан дьэ куотан эрэриттэн үөрэ быһыытыйда. Бүтэй куйаас күннэр үүнэннэр, кыратык хаамтыҥ да, көлөһүнүҥ сарт түһэр үлүгэрэ.
    Оо, билигин Ньургуйаана хоһугар тиийдэҕинэ кыргыттара: “Хайа, төһө үчүгэйдик үлэлээтиҥ”— диэн бараннар остуолга ас тардан биэрдэллэр, кини электрическэй иистэнэр массыынанан сатаан үлэлээбэккэ эрэйдэммитин туһунан кэпсээнин болҕойон истэн бараннар: “Кыысчааммыт барахсан, тулуй, сотору үөрэниэҥ” — диэн уоскутталлар, сарсын кэм эрэх-турах туруктаах үлэлии барыа этэ буоллаҕа дии. Бастакы сүрэхтэнии ыарахан, эрэйдээх буолара кимҥэ баҕарар биллэр суол эбээт.
    Суох. Кыргыттара Ньургуйаана кэпсээнин кыйахана иһиттилэр. “Һэ-һэ, бачча оҕотук эрээри ол-бу буолума. Хата, кини кырасаабысса буолан, кавалердарыгар кыҥкыйдыы үөрэммит дии”, — диэн бэлэстэринэн күлүстүлэр. Оронноругар сытан эрэ хамаандалаан ас астаттылар.
    Ньургуйаана абаккаран, кыыһыран, хараҕын уута ыгыллан таҕыста. “Хаһан практикам бүтэн абырыыр”, — диэн календарын көрбөхтөөтө. Оронноругар тиэрэ түһэн телевизор көрө сытар кыргыттарын кынчарыйан ылла. Кинилэри кытта хаһан да уопсай тылы булуо суох. Оо, манна чуҥкук, куһаҕан даҕаны.
    Дьүөгэлэрэ аҕа саастаах буоланнар дьаһайымсыйалларын эрэ билэллэр. Ордук Галя наһаалыыр. Саҥа кэлээтин кытта хоруорбут хобордооҕу сууйтарбыта. Куруутун сатамматы, табыллыбаты эрэ дойҕохтуурун сөбүлүүр. Туохха барытыгар бэйэтэ кэтэх, харсаах өйдөөх-санаалаах. Ол эрээри асчыт быһыытынан үлэтигэр убаастыылларын Ньургуйаана остолобуойга сылдьан бэлиэтии көрбүтэ. Сахалыы астары киниттэн ордук астыыр дьахтар суох диэн Зоя мээнэҕэ эппэтэх буолуохтаах. Онон бэйэтин аһара үрдүктүк сананан, киэбирэн эрдэҕэ. Оттон Зоя быраҕыллыбыт өтөх курдук киһи. Үксүгэр кинигэ ааҕар эбэтэр телевизор көрө олорор буолар. Эргиэн үлэһитэ арыый сытыы-хотуу буолуон сөп этэ. Кини, саатар, мичээрдээн абыраабат. Санньыйбыт киэҥ харахтара куруутун тымныытык, курустук көрө сылдьар буолаллар. Бу кыыһы туох да долгуппат, үөрдүбэт быһыылаах. Арай уоппускаҕа дойдутугар, Аммаҕа, барар күннэрин кичэйэн ааҕар, кэтэһэр.
    Ньургуйаана манна кэлбитэ нэдиэлэ буолла эрээри, саатар, биирдэ киинэҕэ сылдьа илик. Киэһээ аайы дьиэҕэ хаайтаран олорор. Иистэнэн эрэ аралдьыйар. Соҕотохсуйуу кылаана аалара тугун сүрэй! Кини ситэн-хотон эрэр этэ-сиинэ сылаас сыһыаны эрэйэр, таптал кистэлэҥин билиэн баҕарар. Түһээн хорсун-хоодуот эр бэрдин көрөр идэлэннэ. Галяны кытта тап­тал

туһунан кэпсэтэн туһаммаккын. Алҕас айахтатан кэбиһиэм диэн куттанар. Туох эмэ диэн кыһыылаах тылы хайаан да булан этиэҕэ. Зояны кытта ээ, пахай-пахай. Кини саҥаран абырыар диэри күөс оргуйуо.
    Ньургуйаана бүгүн хайаан да киинэҕэ барарга быһаарынна. Өссө табылыннаҕына дискотекаҕа сылдьыаҕа. Бу кыараҕас, чуҥкук дьиэҕэ кэлгиллэн олоруо суох курдук. Киэһэ ахсын тыына-быара ыгыллар буолла. Оо, манна тэҥнээтэххэ, Дьокуускайга олус да дьоллоохтук, сэргэхтик олорбут эбит.

Содержание

• 6

6

    Ньургуйаана киинэ кэнниттэн тиэтэйэ-саарайа дьиэлээтэ. Таһырдьа балачча хараҥарбыт, Бөһүөлэккэ уу-чуумпу. Ман­нык сайыҥҥы нуһараҥ киэһэҕэ көҥүл-босхо ыраас, мүөттээх салгынынан тыына сылдьар үчүгэй даҕаны. Ханна эрэ чугас дьоллоох пааралар күлсэн сыһыгыраһаллар. Оо, хаарыаны, кинилэр курдук буолбут киһи баар ини. Ньургуйаана эмискэ үлүгэр дискотекалыы барарга быһаарынна.
    Кулуупка ыччат бөҕөтө мустубут. Музыка тыаһа ыраахха диэри ньиргийэр. Ньургуйаана саалаҕа киирдэ. Сибилигин хайа барыахтыы сарылыыр аппаратура тыаһыгар уйдаран ыччаттар араастаан өҕүллэҥнээн-эриллэҥнээн. Үҥкүүлүү сылдьаллар. Светолаампалар араас өҥүнэн чаҕылыҥныы дьиримнииллэр. Киһи эрэ хамсаныах-имсэниэх курдук.
    Ньургуйаана биир да билэр кыргыттара суох буолан, истиэнэни өйөөн турда. Кини халлаан күөҕэ жилетыгар сырдык баанчыктаах, кыһыл өҥнөөх мини дьууппалаах кыраһыабай кыыс сүрдээх имигэстик үҥкүүлүү сылдьарын астына одууласта. Ньургуйаана аһара боростуойдук сылдьарыттан кыбыстан, умса тутунна.
    — Ити Сардаана. Дьиккэр, икки булумньу оҕолоох дьахтар диэтэххэ, хайдах курдук тэйиэккэлиирий ээ. Шлюха, өссө үсүһүн оҕолонуон баҕарбыт быһыылаах, — диэн аттыгар турар арбайбыт баттахтаах холуочук кыыс сүөргүлээн саҥа аллайда. — Кыысчаан, эн да киниттэн хаалсыбат кэрэҕин ээ. Миигин итирик диэмэ, мин кырдьыгы этэбин.
    Ньургуйаана үҥкүүлээбэккэ истиэнэни өйөөччү, ыскамыайкаҕа олорооччу эрэ оруолун толорон таҕыста. Били мини дьу­уппалаах мааны кыыһа биир кэтит сарыннаах уолу ыга кууспутунан кини аттынан ааста. Сотору-сотору илиитин даллах гыннарар, мичээрдиир. Тугу эрэ быыстала суох кэпсиир-ипсиир быһыылаах. Биир сынтайбыт муруннаах, тэллэйбит уостаах, кыра уҥуохтаах модьу нуучча уола үҥкүүлүү сылдьааччылары садьыйталаан, силбиэтэнэн чопчу кинилэргэ тиийдэ. Үгүс кэпсэтиитэ суох уолу эргилиннэрэ тардаат, муҥ күүһүнэн сыҥаахха саайда. Киһитэ аһара охсон биэрдэ. Сыалын сыыспыт сутурук аттыгар турар уолу табан суулларда.
    — Кеша, туох буола сылдьаҕын. Пахай даҕаны, бүтүүй! — Сардаана аймана турда. Сахалыы билэр, бэрт ыраастык саҥарар эбит. “Эн, эн! ”— Дии-дии туустаах тылларынан үөҕүстэ уонна Сардаана доҕорун охсо, тэбэ сатаата да, биирдэ да таппата. Хата бэйэтэ күүстээх охсууттан муостаҕа тиэрэ таһылынна. Кеша кыыллыйан хаалла. Хаһыытыы түһээт, искэ тэбээри сыыһан, Сардаананы сарылатта. Онтон-мантан уолаттар үөмэхтэһэн кэлэннэр, саба түһэн, охсуһууну тохтоттулар.
    — Ньургун, мин билигин Кешаны түргэнник уоскутан ба­ран кэлиэм. — Хайдах эрэ өрөкүйбүт көрүҥнэммит Сардаана өттүгүнэн оонньоон

көрүдүөр устун хаама турда. Хотторон тото кыыһырбыт Кеша хоһугар ойон киирдэ. Ки­ни остуолга табахтыы олорор кыргыттары көрөн: “Тахсыҥ! Киэр буолуҥ! ” — Диэн тоҕо баргыйда, “Уой, уой. Дьэ, харабыл тойоммут кэллэ дии”, — дэһэ-дэһэ кыргыттар тахсан бардылар.
    — Кеш. Мин эмиэ тахсабын дуу? — Сардаана уһун моонньун куоҕаҥнатта, хойуу кыламаннарын быыһынан симириктээн көрдө, кырааскалаах уоһун үөннээхтик мүчүҥнэттэ.
    — Суох, суох. Эн хаал. — Кеша кэрэ бэйэлээҕэ тоһуйан биэрбит иэдэһиттэн уураан ылла. Уол санаата көтөҕүллэн, хоһун аанын үөрэ-көтө хатыы охсон кэбистэ.
    Ньургун ыскамыайкаҕа бүк түһэн олордо. Аналбын буллум дии санаабыта, атын күтүр буолуох курдук. Ол иһин итиччэ бэйэлээҕи хайдах таба көрбөккө сылдьыахтарай?
    Бытаан музыка тыаһаата. Биир биир пааралар киирэннэр үҥкүүлээн бардылар. Ньургун санаатын аралдьытаары биир уһун кыыһы үҥкүүгэ ыҥырда. Кыыһа кыыһырбыттыы туттан туора хайыһан көхсүн көрдөрдө. Сүрдээх куһаҕан түгэн үөскээтэ. Ньургун кыһаллыбатах курдук тутта сатаата даҕаны, иэдэстэрэ биллэрдик кытардылар.
    — Эйигин кытта үҥкүүлүөххэ син дуо? — Диэтэ бэрт килбик куолаһынан үчүгэйкээн кыыс. Ньургун киниэхэ махтана санаата. Туох эрэ ыарахан таһаҕаһы санныттан бырахпыт кур­дук буолла. Тула өртө ырааһырда, тубуста. Туох нарын кыысчаанай. Тоҕо кинини ыҥырдаҕай?

Содержание

• 7

7

    Лэгэнтэйдээх Коля кыыс көрөн турдаҕына сааттаахтык хотторбуттарын сутурук сокуонунан иэстэһэргэ быһаарыннылар. Гостиница таһыгар өр тэпсэҥнэстилэр, ханна тоһуйан кырбыылларын быһаарыстылар. Ох курдук оҥостон охсуһарга олохтоохтук бэлэмнэннилэр.
    Коля сытыы харахтаах муҥутаан урутаан, ханнык эрэ пааралар бэрт ырааҕынан далбаарыһан ааспыттарын көрө оҕуста. “Һок, Лэгэнтээй. Дьоммут аастылар быһыылаах, тиийэн кэһэтэлии охсуохха”, — диэт, бэдик баара сүүрэ турда.
    Хойутаабыт. Пааралар суох буолбуттар. Хата, биир соҕотох кыыһы көрсө түстэ. Коля минньигэс аска ымсыырбыттыы тылын салбанна, уоһун туора-маары сотунна.
    — Кыысчаан, аатыҥ ким диэн этэй? Бай, бай. Олус да кэрэ эбиккин, билсиһиэххэ эрэ, — диэн күөйэ көттө.
    — Бээрэ, онтон Ньургун ханнаный? — Бөдөҥ-садаҥ атаһа аҕылаан-мэҥэлээн тиийэн кэлээт, доппуруостаан барда.
    — Суох. Ньургун куоппут. Бу кыыһа эрэ баар.
    — Эһиги миигин кимҥэ эрэ бутуйаҕыт быһыылаах. Мин Ньургуйаана диэммин ээ, — кыыс сирэйдэрэ-харахтара турбут кутталлаах дьонтон быыһанаары хап-сабар эппиэттии оҕуста.
    — Вот, вот. Ньургуйаана. У-у-дьу-дьу, кырасаабысса ээ, — Коля төбөтүн лэкээриҥнэттэ, тарбахтарын сарбаҥнатта.
    — Чэ, чэ, лирикалаан бүт. Ол чараҥҥа илдьиэххэ, — диэн “тойоно” буолуохсут, кини туохха баҕарарын сэрэйэ охсон дьаһайда.
    — А-аа, быыһааҥ, өрөһүйү-ү… — Ньургуйаана тыын былдьаһа өрөсүһэ хаһыытаан эрдэҕинэ, айаҕын саба туттулар. Хамсаабат гына хам кууһан, мөҕүһүннэрбитинэн хатыҥнар диэки көтөҕөн илдьэ бардылар.
    — О-һо-һо. Быһыыта, кыыска таба тайанныбыт. Чэ, доо, саҕалаа, мин иккистиэм, — Лэгэнтэй бааҕынас куолаһа чуумпу чараҥҥа дуораһыйда.
    Бастакылыыр чиэскэ тиксэн үөрбүт-көппүт эристиин, төлө көтөн куотаары өрө мөхсө сытар кыыс былааччыйатын өрө аста…
    “Һэ-һэ, убайым, дьэ баһыыба”, — дии-дии, Коля ыстаанын тимэҕин төлөрүтэн иһэн, самахха тэптэрэн орулаата.
    — Чэ, чэ түргэн, доо! Айгыстан түһэҥҥин, — диэн “хоруола” хамаандалаан ыксатта.
    Коля өрүтэ ыстаҥалаамахтаан “үлэлииргэ” бэлэм буолбутугар, хантан эрэ биир эр бэрдэ сүүрэн кэлэн, ыраах эһиллиэр диэри түҥнэри тэбэн кэбистэ. Лэгэнтэй: “Ньургун! ” — Диэн хаһыытаабытынан ойон турда. Киһитэ киниэхэ өйдөнөр түгэн биэрбэккэ сыҥаахха охсон, дөйүтэн түһэрдэ. Аан бастакынан саҥардыы көҕөрөн эрэр күөх окко тиэрэ таһыллыбыт Коля хоонньуттан саха быһаҕын ойутан таһаарда. Өстөөҕүн өлөрөрдүү өрө күөрэтэн эрдэҕинэ, Ньургун үөрүйэх хамсаныынан илиитин эрийэ тутта. Уҥуох тыаһа хар гына түстэ. Били сордоох бэрт кэбэҕэстик уҥан тойтос гынан хаалла.
    Ньургуйаана

өлөрдүү куттанан, ытыы-ытыы, титирэстии олордо. Онтон өй ылан өрүһүйбүт киһитин кууһа түстэ.
    — Ханна олороҕун? Мин дьиэҕэр диэри атааран биэриэм этэ, — диэтэ Ньургун.
    Ньургуйаана иэдээнээх түбэлтэттэн эппэт кэлэҕэй буола куттанан, ытаан сыҥсыйа-сыҥсыйа: “О-он-но”, — диэн ыйда. Туран хааман иһэн, туохтан эрэ иҥнэн охтон эрдэҕинэ, күүстээх илиилэр сүр чэпчэкитик көтөҕөн ыллылар.

Содержание

• 8

8

    Ыһыах күнэ үүннэ. Ньургун төрөөбүт-үөскээбит Сахатын сиригэр эргиллэн кэлэн, иккистээн төрөөбүт тэҥэ сананар буолла. Афганистан итии дойдутугар сэриилэспит тыйыс хонуктарын умна да быһыытыйда. Ол эрээри хабыр хапсыһыы, хаан тохтуу иэдээннээх түгэннэрэ түүлүгэр киирэннэр уутун аймыыллар. Бааһа-үүтэ, эчэйиилэрэ, нүөлүйэн ыалдьаллар. Ньур­гун убайын Баасканы өссө да көрсө илик. Манна аҕыйах хонон баран дойдутугар Мэҥэҕэ барар санаалаах. От-хамнас үлэтэ бу тирээн кэллэ. Дьэ уһуннук манна дьөлө түстэ буолбаат!
    Ньургун ыһыах саҕаланыан иннинэ ларектан ас атыылаһан кэбиһэргэ сананна. Кымыс иһэр баҕалаах. Уһун, хатыҥыр уол массыына кузовын үрдүгэр туран, баахтаах кымыстан хомуоһунан сомсон ылан, дьоннор тоһуйан биэрбит иһиттэригэр кутан биэрэр.
    — О, ларек дьэ үлэлээн эрэр, — диэн ким эрэ саҥа аллайда. Бары ол диэки сырыстылар. Ыһыах дьонноро ойуур саҕатыгар күлүктээх сирдэргэ олортолоон бардылар. Сахалыы таҥастаах дьахталлар ыксаабакка уста хаамсаллар, Ханна эрэ оһуокайдаан дьиэрэттилэр. Саха­лыы дьэрэкээн таҥастаах лыахтар курдук кырачааннар тулалыыр эйгэни киэргэтэн, көтө-дайа сырыстылар. Радиоҕа нарыын-намчы ырыа дьиэрэйэр. Үөрбүт-көппүт дьон саҥалара биир кэм куугунуур.
    Ньургун күрэхтэһэр чааһа чугаһаан истэҕин ахсын, долгуйара күүһүрэн барда. Toҕo эмиэ күрэс былдьаһа сатыыбыный? Сэриилэһэрбэр да этим-сииним баранан кэлбитэ буолбаат? ! Өлөр өлүүттэн тыын былдьаһар диэн сүрдээх буолар эбит. Тыын-тыыҥҥа, хаан-хааҥҥа! Элбэх душман тыыныгар турбута кутун-сүрүн баттыыр курдук. Туох иһин кыргыспытын билигин бэйэтэ да чопчу этэр кыаҕа суох… Онтон манна көр-нар, оонньуу эрэ буоллаҕа эбээт. Мүһэ, кыра харчы да наада кур­дук. Аҕыйах хонукка күүлэйдии кэлбит буолан, харчыта номнуо эстэн-быстан эрэр. Баҕар, кыратык да эмит салҕаныа этэ буоллаҕа. Гостиницаҕа олороругар, аһыырыгар-сииригэр да тиийиммэт курдук. Убайын дьонугар барыаҕын баҕарбат. Билбэт-көрбөт дьонугар хайдах тиийэ туруоҕай?
    “Киирсэбин! ” — Диэн харса суох санаа өрөгөйдөөтө. Ньургун наадалаах, быһаарыылаах түгэҥҥэ куттанан, кирийэн биэрбэт киһи. Хорсун байыас буоллаҕа. “Һу-аах! ”— Дии түһээт, эрчимнээхтик хамсаммахтаан ылла. Спортивнай суумкатын сүгэн түһүлгэҕэ барда. Стадиоҥҥа күрэхтэһии көрөөрү элбэх киһи мустубут. Радионан хапсаҕайга абсолютнай чемпионакка харчынан улахан бириис оонньонорун, онно биир дойдулаахтара, - ССРС кыайыылаахтара Дмитрий Сосин уонна аатырбыт үс тустуук кытталларын туһунан биллэрдилэр. Ньургун онтон чаҕыйа барбакка, тиийэн суруттарда. “Һэ-һэ, үһүстээхпин диигин дуу.

Чэ, чэ, сотору саҕаланар, бэлэм сырыт”, — дэстилэр судьуйалар. Бука, аһара сэнии көрөннөр бэлэстэринэн күлэн эрдэхтэрэ. Ньургун кыйаханан бөлтөйбүт улахан сутуруктарын ыгыта тутунна. Көрөөччүлэр хапсаҕайдаһар сири тула үөмэхтэһэ турунан кэбистилэр.
    Күрэстэһии кэтэһиннэрэн-манаһыннаран дьэ саҕаланна. Кимнээх киирсэллэрэ көстүбэт. Биир кэм “һуу-һаа” буола түстэ. Ким эрэ кыайда быһыылаах. Уруйдуур-айхаллыыр саҥалар дуораһыйдылар. Ньургун хапсыһаары бэлэмнэнэ сырыттаҕына эмискэ убайа Бааска мөлбөөрүйэн тиийэн кэллэ. Уойбут аҕай эбит. Айаҕыттан арыгы сыта аҥылыйар. Биллэр холуочук.
    — Бай! Быраат Ньургун! Тыый! Хаһан бу кэллиҥ? — Олус соһуйбут куолаһынан саҥа аллайда, илии тутуһан дорооболосто. — Хата, тыыннаах эргиллибиккин дии. О, акаары да киһигин, чуут өлө сыстаҕыҥ дии. Чэ, көрсүһүүнэн, дабаай, миэхэ барыахха, хайыахпыт, — диэн баран суон моонньун тыгынна.
    — Эс, убаай, дьэ суох. Субу киирсээри сылдьабын. Хата, эрчий эрэ, — Ньургун үөрбүт куолаһынан хардарда.
    — Тустаҕыан? О, дьэ акаары кэм буолуо… — Бааска быраата курус гыммытын көрөн: — Чэ, туһун-туһун даҕаны. Дьиҥэ манна мөлтөхтөр. Только эн ыйааһыҥҥар Дима баар, тустууга Союз чемпиона уонна икки кини табаарыстара, эмиэ аатырбыт-сураҕырбыт бөҕөстөр кэлбиттэр үһү. Чэ, онтон кыайтардаххына да, оонньуу буоллаҕа дии. Бээрэ, бастаан бэйэм боруобалыым. — Бааска модьу илиитин быраатын санныгар уурда. Хапсаҕайдаһыахтыы тутунна. Ньургун кини илиитин туора садьыйан атаҕыттан өрө баһан таһааран көтөҕөлөөн ылбахтаата.
    — Хайа, убаай хайдахпыный?
    — Бэрт эрэн, сутуругунан киирсэбит дуо? — Бааска салтайбыт улахан сутуругун көрдөрдө.
    — Чэ, чэ, “тренер” убайым кэлин боруобалаһыахпыт, — Ньургун күлэ-күлэ Бааска саннын таптайда.
    Бааска силбиэтэнэ туттан атын сир диэки барда. Ньургуну түһүлгэҕэ ыҥырдылар. Дьон быыһынан хапсаҕайдаһа киирдэ. Футболкатын уһулла. Сүллэстибит былчыҥнара килэһэ түстүлэр. Тулалаан турар дьон: “Оо! ”— Дэһэн суугунастылар. Утарылаһааччыта мааҕыын эрчиллиигэ киниттэн тустуу албастарын туттуохха син дуо диэн туоһуласпыт, киппэ көрүҥнээх уп-улахан нуучча уола эбит. Көҥүл тустууга Россия уонна Дальнай Восток чемпиона диэн биллэрдилэр.
    Бөҕөстөр утарыта хаамсан кэлэн илии тутустулар. Эдэр баҕайы судьуйа уол свистоктаатын кытта, хапсаҕайдаһан бардылар. Киһитэ сэнээбиттии үөннээхтик мүчүҥнүүр. Улаханыгар, модьутугар эрэнэн, киэптээн эрдэҕэ. Түһүлгэ ортотугар үүнэн турар суон тииттии дьаралдьыйан турунан кэбистэ. Ньургун атаҕар түстэ, өрө көтөҕөн талахачытан, тула холоруктатан ылла. Дьон

күлүстүлэр. Ол эрээри кыайбата быһыылаах, ыытан кэбистэ. Нууччата эмиэ хороллон турда. Бу сырыыга киһи эрэ буоллар мичээрэ мэлийбит. Иккистээн атахпар түһүө диэн сэрэхэчийбиттии нүксүччү туттан, модьу илиилэрин күөрэҥнэттэ. Анньыалаһа, туора садьыйса сырытта. “Көр эрэ, саха уола аатырбыт-сураҕырбыт бөҕөскө күүһүнэн да баһыйтарбат эбит ээ”, — диэн көрөөччүлэр үөрэ түстүлэр. “Кытаат, бэринимэ, кэһэтэн биэр! ” — Диэн үөгүлээн бардылар.
    Ньургун биир түгэҥҥэ утарсааччытын уҥа атаҕар эриллэ түстэ. Өрүттэр да бокуой биэрбэккэ туора садьыйда уонна хаҥас атаҕынан күүскэ хатыйа тэптэ. Сүүнэ киһи хортуоппуйдаах куулу бырахпыттыы умса хоруйан сири кытта сыллаһан ылла. Ытыс тыаһа өрө хабылла түстэ. Онтон-мантан: “Ураа, маладьыас! ”— Дэһэн хаһыытастылар, “хантан кэлбит эр бэрдэй? ”— Диэн сорохтор туоһуластылар.
    — Ити мин быраатым Ньургун! — Убайын Бааска суон куолаһа сотору-сотору көөҕүнээтэ.
    Ньургун бастакы кыайыытыттан астынна, үөрдэ. Көлөһүн буолбут сүүһүн сотторунан сотунна. “Сэниэм, сэниэм эстибит”, — диэн санаа төбөтүттэн арахсан биэрбэтэ. Уоскуйаары эккирээтэ, эрчимнээхтик тыыллаҥнаата. Эс, күүһэ-уоҕа баар курдук. Атын бөҕөстөр киирэн хапсаҕайдаһан бардылар. Эмиэ убайын көрсө түстэ.
    — Хайа, убаай, хайдах туһуннум?
    — Үчүгэй. Дьэ маладьыас, күүстээх баҕайы уолу кыайдыҥ. Иккис уолуҥ Союз призера Монгуш, ол сылдьар, — Бааска көбүс-көнөтүк туттан хаама сылдьар кэтит сарыннаах монгол уолун ыйда уонна аа-дьуо мөлбөөрүйэн хааман тиийдэ:
    — Ты сильный борец. Я знаю, — диэбитигэр киһитэ күллэ. Астынна быһыылаах. Ньургун иккис хапсыһыытыгар киниэхэ түбэстэ. Чахчы күүстээх бөҕөс эбит. Сылбырҕата сүр. Уҥа-хаҥас хачайдаан талахачыта сырытта эрээри, “мельница” албаһы оҥороору бэйэтэ тобугунан сиргэ тайанан кэбистэ. Онон кыайыыны Ньургуҥҥа биэрдилэр. Үһүс утарсааччытын олус түргэнник охтордо.
    “Дьэ сүрдээх бөҕөс эбит. Ээ, чэ биһиги Димабыт кыайар ини. Омук тустууктара хапсаҕайы билбэт буоллахтара дии”, — дэстилэр олохтоохтор. Ол эрээри эрэммит киһилэрэ түһүлгэҕэ улахан холуочук тахсан, бэрт кэбэҕэстик хотторон хомотто. Димаҕа ыалдьааччылар сиргэ силлээтилэр: “Дьэ, бу тугун сүрэй, туох ааттаах киэптээһинэй! Саатар, туста тахсарыгар туттунуо да эбит! ” — Олохтоохтор бэйэлэрин уолларын мөҕүттэр куоластара хойдо түстэ. Хайыахтарай, кыайтарыы абата бэрт буоллаҕа. Баар-суох эрэммит киһилэрэ арыгылаан биэрэн, ытыстарын эрэ соттон хааллахтара. Хантан эрэ кэлии киһи бөдөҥ суумалаах, мүһэлээх бириистэрин илдьэ баран эрдэҕэ. Бүтүн улуус аатын-суолун түһэн биэрдэхтэрэ.
 

   Бааска быраатын чаҕылхай кыайыытыттан уруккутун курдук тэбэнэттээхтик үөрдэ-көттө. “Мин быраатым хапсаҕайга Таатта улууһугар абсолютнай чемпион буолла”, — диэн суон күөмэйин өссө сонотон, хаста да үөгүлээтэ. Көрсүбүт билэр дьонун аайы киһиргээтэ. Ньургун онтон кыбыһыннар да, убайын утары тугу да саҥарбата.
    — Чэ, “чемпион” быраат миэхэ барыах, дьиэбин-уоппун, оҕолорбун, ойохпун көрдөрүөм, — диэн баран сабыс-саҥа “Планета” мотоцикл үрдүгэр олорунан кэбистэ.

Содержание

• 9

9

    Ньургун остолобуойга киирдэ. Кэм да уочараттаах. Өр туран подноһугар ас тутуурдаах остуоллар диэки хаамта. Икки мааны бэйэлээх кыргыттар тастарыгар олордо. Аччык буолан аһаан имитэн барда. Убайа Бааска бэҕэһээ дэлби иһэн-аһаан, өйө суох охто сытар. Улахан хаһаайыстыбалаах, баайдык-тоттук олорор сис ыал кыыһын кэргэн ылбыт эбит. Үлэтигэр да сирдэрбэтэх. Райпо эргиэҥҥэ салаатын сэбиэдиссэйигэр тиийэ үүммүт. Арай дьэ, ити аһыы аһы наһаа кэтэрдэр уонна ньүдьү-балай дьүһүккэйдэнэр буолбут. Урукку оҕо сааһыттан тэҥэ суох уларыйыылар барбыттар.
    Ньургун ити курдук эргитэ саныы олорон киэҥ харахтаах кыыс кыҥастаһарын көрдө. Хайдах эрэ кыбыста быһыытыйда.
    — Эн Ньургун диэҥҥин дуо? Сардаананы билэҕин дуо? — Билбэт кыыһа үрүт үөһэ ыйытта. “Ньургуммун” диэбитигэр кэмбиэрдээх суругу туттаран кэбистэ. Ньургун соһуйан чэйигэр чачайа сыста.
    Чахчы Сардаана суруйбут быһыылаах. Кини быһыта-орута да буоллар, бэйэтин дьылҕатын кытта билиһиннэрбит. Саҥа доҕоро икки оҕолоох дьахтар буолан соһутта. Эбиитин өссө ыалдьар үһү. Мин дьиэбэр кэлэ сырыт, барытын сиһилии кэпсиэм диэн тылларынан суругун түмүктээбит.
    Ньургун толкуйга түстэ. Билигин кини өйө-санаата Ньургуйаана эрэ буолан хаалла. Хайдах курдук сытыы-хотуу кэрэ кыысчааный? Оо, бэҕэһээ олус да үчүгэйдик үҥкүүлээтилэр этэ. Бүгүн эмиэ көрсүһэргэ болдьоспуттара. “Сарсын киэһэ кэлэ сылдьыам” диэбитигэр үөрэн төбөтүн тоҥхолдьуппута. Так, киэһээҥҥэ диэри дэлэй элбэх бириэмэ баар. Баран сэргэхсийэн кэллэҕинэ да улахан буруй буолбат ини. Хата, кэтэһиилээх киэһэтэ биллибэккэ кэлэ охсуо этэ.
    Ньургун суруллубут аадырыһынан сирдэтэн, Сардаана олорор квартиратыгар тиийдэ. Сардаана дьиэтээҕи халаатынан, маҥан түүппүлэнэн сылдьар. Били дискотекатааҕы быһылаан кэнниттэн өссө тупсубукка дылы. Ол эрээри хаастара түрдэстэн, харахтара санньыйан олох аһыытын билбит дьах­тар буоларын туоһулууллар. “Оо, Ньургун кэллэ. Сыгынньахтан”, — диэн таҥас ыйыыр көхөнү ыйан кэбиһээт, Сардаана мичиҥнээбитинэн куукунаҕа ааста. Саалга кырачаан оҕолор күлсэ-салса оонньууллара иһиллэр. Телевизор холбонон турар. Диван көстөр. Мал-сал толору, люстра уота кылбачыҥныыр. Куукунаҕа хаһаайка иэдэстэрэ тэтэрэн ас буһаран түбүгүрдэ. Кини ыалдьытын үчүгэйдик көрсөргө соруммута өтө костер. Маанытык тардыллыбыт остуолугар водка туруорарын да умнубата.
    Аһаан бүтэн, телевизор көрө олордохторуна, мап-мааны таҥастаах дьахтар “мунньахха сылдьан хойутаатым” диэбитинэн киирэн кэллэ. Сотору-сотору Ньургуну кылап гына көрбөхтүүр. Сып-сап оҕолору таҥыннараат, илдьэ

барда.
    Сардаана диваҥҥа олорон бэйэтин олоҕуттан ону-маны дойҕохтоон сэһэргээтэ. Куртаҕар таас үөскээбит. Эдэр-сэнэх бэйэтин эмэн, аалан сордообут. Туc олоҕор табыллыбатах. Санаторийга эмтэнэ сылдьар кэмигэр кэргэнэ буолуохсут атын кыыстыын күүлэйдээбит. Ол иһин үүрэн кэбиспит. Холбоһоллоругар ылбыт икки хостоох квартираҕа икки оҕолорунаан хаалбыт. Эр дьонтон куттанар, дьиксинэр буолбут. Сэниэ-эрчим эстибит. Билигин эр киһини уйунар кыаҕа суоҕун билиммит. “Буолуохтаах буолтун кэннэ аны кэлэн”, — диэбиттии туттар, өрө тыынан ылар. Омук тылын учуутала үлэтин кэнниттэн сүрүн дьарыга таҥас баайыыта, оҕо көрүүтэ буолбут. Истиҥ тапталын оҕолоругар эрэ биэрэр. Кырачааннара онон туһанан көҥүл атаахтыыллар. Биллэн турар, аймахтара, төрөппүттэрэ өйүүллэр, көмөлөһөллөр. Кинилэргэ тирэҕирэн эрэ сылдьаахтыыр. Ол эрээри эрэллээх эр киһилиин нус-хас олоҕу олоруон баҕарар.
    Сардаана төһө кыалларынан итэҕэтэр, аһыннарар гына кэпсии сатаата. Онтон “аны эн кэпсиир уочаратыҥ” диэбиттии кулгаах-сирэй иччитэ буолан иһийэн олордо. Кини уолу кыраһыабай харахтарынан таайтарыылаахтык көрбөхтөөтө. Уоһугар кэм да үөннээх мичээр түспүт.
    Киэһээҥҥэ диэри сэлэһэ олордулар. Ньургун Ньургуйаананы санаан, дьиэлии охсорго тиэтэйдэ. Таҥас ыйыыр көхөҕө тиийдэ. Кууркатын кэтэн баран, хаһаайканы кытта бырастыыласта. Ол эрээри Сардаана үчүгэйкээн харахтарынан сайыспыттыы көрөрүттэн тохтуу биэрдэ. Хайдах эрэ аһына быһыытыйда. Эмискэ эдэр дьахтар сып-сылааһынан суоһуур иэдэһин тоһуйан биэрбитин уураан ылла.
    Ньургун сүүрэ-хаама Ньургуйаанаҕа баран иһэн, аара суолга убайын Баасканы көрсө түстэ. Киһитэ: “Хайа, быраат, ханна дьөлө түһэ сылдьаҕын? Мин эйигин бүгүнү быһа көрдөөн бөһүөлэги биир гына кэрийдим, гостиницаҕа кытары тиийэ сырыттым. Ханнык эрэ кырбаммыт уолаттар эн ааккын истэн титирэһэ түстүлэр. Онтон бууттара быстарынан таһырдьа ыстаннылар. Дьэ үчүгэйдик куттаталаабыккын ээ. Эн чахчы эр бэрдэ буолбуккун, һэ-һэ. Чэ, быраат, биир үчүгэй дьыала баар. Уолбар “Урал” мотоцикл тэбэн биэрэбин. Сибилигин миигин кытта Харбалаахха навигацияҕа барсаҕын. Эйигин биригэдьиир оҥороммун таһаҕас тиэйиитигэр нэдиэлэ курдук үлэлэтиэҕим. Икки баржа кэлиэхтээх, ону үчүгэйдик сүөкэттэрдиҥ да, мотоцикл эйиэнэ, ону таһынан өлгөм харчы, дефицит ас-үөл ылыаҕыҥ. Оттон мин райпо председателэ, той­он буолуохпун сөп. Хайа, буойун быраат убайыҥ хайдаҕый? — Диэн баран, саҥарар да бокуой биэрбэккэ үүйэ-хаайа тутан “Уазик” массыынаҕа олордон кэбистэ.

Содержание

• 10

10

    — Катердаах баржа бүгүн эмиэ кэлбэтэ. Таах олорор дьон буоллубут, — диэн ботугураата Амма өрүһү одуулуу турар Ньургун. Кини билигин куруусчуттар иккис биригээдэлэрин биригэдьиирэ. Убайа бэйэтигэр эрэллээх көмөлөһөөччү оҥостоору бу дуоһунаһы сүктэрдэҕэ. Быраатын соноҕоһу айааһыыр тэҥэ боруобалаан көрөргө быһаарыннаҕа. Кирдээх, ыарахан үлэҕэ эриллэ-мускулла сылдьар дьону дьаһайар саҕа эрэйдээх суох эбит. Ордук навигация кэмигэр баржалар болдьоммут күннэригэр кэлбэттэрэ кыһыылаах баҕайы!
    Сыыры таҥнары Бааска “Уазига” бурҕачытан кэлэн, ходьох гына тохтуу биэрдэ. Убайа аа-дьуо мөлбөөрүйэн таҕыста. Үлэһиттэр сонун истэ охсоору кинини төгүрүйэн кэбистилэр. “Чэ, бэйэҕит көрө сылдьаҕыт, катер кэлбэтэ. Онон биригээдэлэр совхозка быстах үлэҕэ кэпсэтиһэн үлэлиэххитин син”, — диэн тойонноро суон куолаһынан дьаһайан баран, кэпсиирим бүттэ диэбиттии массыынатыгар олороот, төптөрү куйаарда турда. Куруусчуттар өрө күөдьүйэ түстүлэр. Харчы өлөрө oxcop санаа тэһитэ кэйиэлээтэ буолуо, Ньургуну “үлэтэ кэпсэт” диэн үүйэ-хаайа туттулар. Биригэдьиирдэрэ онно сөпсөһөн, хонтуораҕа барда.
    Кылаабынай зоотехник Николай Максимов Ньургун этии- тин сөбүлүү иһиттэ. Бурдуктаах баржатын тобоҕун сүөкэтэ охсуон баҕара сылдьар буолан биэрдэ. “Хаскытый? Сөп. Тонната — 3 солкуобай. Биир эрэ массыына наада”, — диэн ылыннарыылаахтык быһа этэ оҕуста.
    Халтуура үлэ көстө охсубутуттан үлэһиттэр өрүкүйэ түстүлэр. Кинилэр үгүстэрэ эдэрдэр эрээри, хара үлэҕэ хаппыт ыччаттар. Харса суох үлэлээн тигинэтэн бардылар. Ньур­ гун аны ас боппуруоһун быһаара ыстанна. Ларек сэбиэдиссэйэ Зина кинини сымнаҕастык, бэтиэхэлээхтик көрүтэлээтэ. Кэпсэтиһиэн, билсиһиэн баҕарара сирэйигэр-хараҕар сурулла сылдьарын эдэр биригэдьиир ыксыы, сүүрэ-көтө сылдьар буо­ лан, аахайбакка аһарда.
    Ньургун хамаандалыы үөрүйэҕин көрдөрдө. Кини түргэнник быһааран, дьаһайан иһэр буолан, үлэ күөстүү оргуйда. Баржа түргэнник кураанахтанна. Ботуччу хамнаһы тутатына ыла охсоннор, үөрдүлэр-көттүлэр. Атын биригээдэлэр маннык дьолтон матаннар абаккардылар, таах тэпсэҥнэһэ сырыттылар.
    Кэтэһиилээх баржа кэлэн, Бааска биригэдьиирдэри ыҥырталаан ылла. “Халтуура үлэни тохтотон, бары баржаҕа үлэлии кэлиҥ”, — диэн дьаһайда.
    — Трабы туруорууга биһиги үлэлиэхпит, — Top курдук бытыктаах соноон, истэнэн эрэр эдэр киһи саҥа аллайда. Ити Боруонньа, бастакы биригээдэ биригэдьиирэ. Кэлбит-барбыт сытыы уол. Дьонугар сүүрэн-көтөн үлэ булан биэрэ охсорунан маладьыас. Ол эрээри тэҥҥэ үлэлэспэккэ элэс гынан хаалар. “Ниватыгар” олорон бөһүөлэккэ

көтүтэр, аймахтарын кэрийэн тото-хана аһыыр. Үлэһиттэрэ кэдэрги быһыыттан кыыһыра- аймана түспэттэр, көрбөтөх-билбэтэх курдук тутталлар. Ньур­ гун ону сөрү диэн сөҕөн, дьиктиргээн убайыттан ыйыппыта. “A-а, һа-һа. Ол оннугар хамнас аахсыытын курдук тоҕоостоох түгэҥҥэ киниттэн ордук сыыдам, дьаһаллаах киһини булбаккын. Кылыгыратан саҥата да түргэнэ бэрт. Хайдахтаах да бух­ галтеры бурҕачытан хоппута эрэ баар буолан соһуталааччы, ha-ha”, — диэн Бааска быһаара охсон биэрбитэ.
    Ньургун биригээдэтэ күнүскү сменаҕа түбэстэ. Бурдук таһаллар. Кырааннара суох буолан санныларынан эрэ таһаллар. Таҥастара бүтүннүү бурдук буолбут дьон сотору буолаат, көлөһүннэрэ-балаһыннара аллан эппэҥнэһэн бараллар. Үксүгэр кыдьыгыра-кыдьыгыра туох баардарынан үлэлииллэр. Иккилии куул бурдугу санныларыгар сүгэн баран хаамыталааччылар да көстүтэлииллэр. Уолаттар төһө кыалларынан элбэх харчыны баһан ылар баҕалаахтар. Ол кыайтарбат буоллаҕына туһата суох халтайга кэлбиппит диэн лэбээрдээн тахсаллар.
    Ньургун бастакы күн дьонугар халтуура була охсон, аҕыйах чаастаах үлэҕэ 10 солкуобайы тэбэн биэрэн, сатабыллаах салайааччы курдук көһүннэ. Ити сылаас тыыныгар оҕустаран, навигацияҕа саҥа үлэлиирин, оннооҕор кэлии киһи буоларын да умна быһыытыйда. Ол эрээри ону өйдөтөр дьоннор түргэнник көһүннүлэр. Бэйэтэ да күүстээх үлэ кэмигэр хас да киһи мээнэ тэйбэҥниирэ үлэһиттэри киҥниирин учуоттаабата быһыылаах. Повары уонна Чой диэн корей суоппарын кытта маҕаһыыннары кэрийэн, иһит-хомуос, эт, консерва, лапса, вермишель ылаттаата. Күнүс арыы, саахар, килиэп ылаары гыммытыгар мыс курдук сирэйдээх, отуччатыттан тахсыбыт, уойбут-топпут көрүҥнээх Сордоҥ диэн киһи:
    — Тугун эмиэ арыытай-саахарай! Наадата суох. Эн бүгүнү быһа массыынанан эрэ хатааһылаан таҕыстыҥ, — диэн бар- гыйа түстэ. Субу түҥнэри охсон кэбиһиэхтии дьүһүккэйдэннэ. Ньургун десантник, афганец буоларын төрүкү билбэт буолан, таах киэптиир санаалаах киппэ саннынан талкайдаата. Ньур­ гун буруйдаах курдук сананан аахса барбата. Киһитэ куттаатым диэн эр ыллаҕа буолуо, иилистэн баран арахсан биэрбэтэ. Төһө кыалларынан моһуоктаах түгэннэргэ түбэһиннэрэ сатаата. Ньургун хас массыына кэлэрин блокнотугар бэлиэтэнэн иһэрин көрөн: “Сүрдээх суруксут киһигин дии. Хонтуора күтэрэҕин дуо? ”— Диэбитэ. Онтон бурдук тиэйэр массыына аһара чугас кэлбитигэр “тэйитиэҕиҥ! ” Диэбитигэр: “һы-һы, кими тэйитэҕин? Аа, ларек сэбиэдиссэйэ Зинаны дуо? Буолумуна, туһанан баран туора садьыйан эрдэҕиҥ дии. Чэ оччоҕо хата үчүгэй, кини хоонньугар бүгүн мин киириэҕим, һы-һы”,

— диэн бэлэһинэн күлбүтэ.
    Ньургун тулуйа сатаан баран, биирдэ кыынньа түстэ. Дьиҥэ. Бэйэтэ да олохтоохторго дьаһалымсыйыан баҕарбат буолан, биригэдьиир дуоһунаһыттан аккаастаныан саныы сылдьара. Харчы боппуруоһугар мунаарара сүр этэ. Опыттаах, чэрдийбит илиилээх дьоннор үлэлээтиннэр ээ. Ол гынан ба­ ран, бу бүгүҥҥү түбэлтэ барытын уларыта тута охсон кэбистэ. Кинини ким эрэ күүс өртүнэн үтэйэн, күлүү-элэк оҥостуон баҕарара өлөрдүү киҥнээтэ. Ити буоллаҕына тиистиискэ, муос-муоска!
    Ньургун хабырына түһээт, күлэн алларастыы турар Сордоҥу тиэрэ саайан дөйүтэн түһэрдэ. Сордоҥ бөтөстөрө саҥата суох туора туран биэрдилэр.
    Сордоҥ өстүйбүт төрүөтэ судургу этэ. Эдэр, кэлии киһи тойон убайдаах буолан, хара үлэттэн күрэниэхтээх, биригэдьиирдээн элбэх хамнаһы аахсыахтаах үһү дуо? Үлэһиттэр бэйэлэрэ да оҕочооһу моһуоратын көннерүөхтэрэ дии санаабыта туолбакка бэйэтэ ылсыһарга быһаарыммыта. Туох баар албаһын киллэрэн, саҥа биригэдьиири самнарарга санаммыта. Дьэ ыган, кэһэтэн эрэбин диэн күлүгэр имнэнэ сылдьыбыта ханна баар! Охсуһуук буоларын билбэккэ кыайтарыы саатын- абатын биллэҕэ ити дии. Билигин биригээдэни кинини утары туруорара уустугуран таҕыста.

Содержание

• 11

11

    Бастакы баржа кураанахтанна. Бурдук, консерва, аҕыйах мебель кэлбит. Ыскылааттар бурдугунан туоллулар. Бастакы күүстээх үлэ хамнаһын ылар күн тиийэн кэллэ. Түөрт биригээдэ тигинэччи үлэлээбитэ. “Биһиги уолбут Боруонньа бэйэтин көрдөрүөҕэ”, — диэн бастакы биригээдэ куруусчуттара үөрэн мичиҥнэһэллэр.
    Боруонньа ити күн “Нива” массыынатынан эрдэ көтүтэн кэллэ. Товаровед кыыстан, Клаваттан, трап оҥоһугуттан саҕалаан баржа аанын хаста аспыттарыгар тиийэ ааҕыста. Экономиһы кытта кэпсэтэн баран биирдэ нэрээппитин суруттарыаҕыҥ диэн атын биригэдьиирдэргэ сүбэлээтэ. Эбиитин Бааскаҕа: “Биһиги экономиһы кытта көрсүө этибит”, — диэн боччумуран туран көрдөһөн эттэ.
    Зинаида Максимовна биригэдьиирдэри председатель кириэһилэтигэр тиэрэ түһэн олорон көрүстэ. Кини төһө кыалларынан райпо харчытын кэмчилиир эрэ мөккүөрдээх. Ол иһин баржаттан таһыы эрэ үлэтин төлөөн баран сүөкээһинин төлөөбөккө сорунар. Итини биллэрдэҕинэ хайдах эрэ куймарыҥнаһа түһэллэрэ буолла. Зинаида Максимовна үөннээхтик мүчүҥнээн ылла. Кини хас биирдии тылын ыйыстан иһэрдии сирэй-харах буолан олорор биригэдьиирдэргэ итинник түгэн балаһыанньа ыараханынан, харчы кэмчитинэн үөскээбитин быһаара сатаата. Тиһэх уһугар “ол оннугар командировочнайгыт төлөбүрүн ылыаххыт” диэн этэн көрдө.
    Зинаида Максимовна ырааҕынан эргитэ барбакка быһаччы быһаарсарга туруммута табыллыбата. Боруонньа оччону истэн баран таах олоруох киһи буолуо үһү дуо?
    — Сыл аайы төлөнөр наценканы уларытаҕыт дуо? Былырыыҥҥы нэрээттэри көрүөҕүҥ, — диэн аймана түстэ. Бэрэбиэркэлээһин түмүгэр икки өртө төлөммүт буолан биэрдэ. Биригэдьиирдэр экономиһы ыган бардылар. Зинаида Максимовна хоттороору ыксаан кыыһырда. Ол эрээри бэринэ охсуон баҕарбата.
    — Биригэдьиирдэр дьоҥҥутугар өйдөтүҥ ээ. Эдэр оҕолор 20 харчыны эбэтэр 10 солкуобайы ылаллара син биир, — диэн мээнэ чап гыннаран кэбистэ. Онон улахан айдааҥҥа бэйэтэ киирэн биэрдэ. Бары кинини утары ордоотоһо түстүлэр. Ордук оҕуруктаах өйдөөҕүнэн аатырбыт Боруонньа наһаалаата.
    — Аҕыйах тыһыынчаны кэмчилээҥҥин үлэһиттэри ыһаары тииһэҕин дуо? — Диэбитигэр Зинаида Максимовна аһара баһыйтаран, ыгылыйан, ытамньыйа эрэ олордо.
    Биригэдьиирдэр экономиһы кытта кэпсэтиилэрэ улахан кыайыынан түмүктэннэ. Хамнастарын толору аахсан, үөрбүткөппүт куруусчуттар Боруонньаны көтөҕөн ыланнар өрүтэ быраҕаттаатылар.

Содержание

• 12

12

    Амма уута күн-түүн түһэ турар буолан, баржалар кыайан кэлбэтилэр. Куруусчуттар үлэтэ суох мээнэ хаамыстылар. Ким тугунан дьарыгырара көҥүл буолла. Кыыстааччы кыыстаата, балыктааччы балыктаата, дьиэлээччи уора-көстө дьиэлээтэ.
    Ньургун, таах сытыахтааҕар дьаарбайа түһээри, ойуур саҕатыгар киирдэ. Айылҕа барахсан тиллэн, тупсан, чэчирээн аҕай турар. От-мас көҕөрөн, киһи сүрэҕэр өтөн киирэр дыргылдьыгас сыттаммыт. Уол онтон үөрэн өрүтэ ыстаҥхалаата, буурдаан бурҕалдьытта, эргичийэ-кулахачыйа оонньоомохтоото. Ким да көрбөтүнэ бүөмнээн, тыынын таһаарар гына дуоһуйа хамсанна-имсэннэ. Итииргээбиччэ буолуо, сөтүөлүөн, сөрүүкүөн баҕаран кэллэ. Өр толкуйдуу барбакка сыыры таҥнары сүүрэн түстэ. Амма өрүс туохтан эрэ уордайбыттыы күүстээх долгуннарынан охсуоланар. Эр бэрдэ куттана-толло барбата. Сыгынньахтана охсоот, тымныы ууга ыстанан кэби­ стэ. Өрүс харса суох киһини кэһэтэн биэриэн баҕарбыттыы оргуйан булумахтанар сүүрүгэр эрийэ тутан эргичитэ-урбачыта быраҕаталаата. Ньургун сүтэ-сүтэ күөрэйтэлээтэ эрээри, өсөһөн туран үөс диэки харбаата.
    Ньургун уҥуоргу кытылга тахсан, күн уотугар сыламныы сытта. Тымныы ууттан этэ-сиинэ чэбдигирэн хаалла. Дохсун өрүс сүүрүгүн биллиммэккэ уҥуордаабытыттан астынан мүчүҥнээтэ. Ити курдук өрөлөһөн, туруулаһан өрүү кыайыылаах тахсан истэр. Ол эрээри олоххо киһини аҥардас күүсуох эрэ дьоллообот быһыылаах… Ньургуйаана. Кыыс оҕо кылааннааҕа. Эр дьон хараҕар хатанар кэрэ буолан, сорох бөтөстөр күүһүлээри чиччигинээн эрдэхтэрэ. Итиччэ үчүгэйкээн кыысчаан сүрэҕэ, бэйэтигэр тэҥнээх, кыраһыабай ыччакка ананан сырыттаҕа буолуо ээ. Итини, дьиҥэ, өйдүөххэ баар этэ. Суох. Били быһылаан уонна ыһыахтааҕы үҥкүү кэнниттэн Ньургуйаананы санаабатах күнэ аҕыйаҕа буолуо. Бу иннинэ өйүн-санаатын сэрии хара күлүгэ эрэ сабардыы сылдьыбыта. Өлөрсүү-өһөрсүү, хаан тохтуута хараҕар көстөн кэлэ турара. Төбөтө хайа барыах дьырылаан ыалдьара. Оттон билигин киэһэ хараҥарда, күүстээх үлэ түмүктэннэ да, өйө-санаата барыта аанньалын эрэ тула холоруктанар. Күн аайы дьикти иэйии төлөнө күүһүрэн иһэр курдук. Өйүгэр ыһыах иннинээҕи киэһэ хатыланан кэлэр. Ньургуйаана харахтара махтаммыттыы, киэн туттардыы көрөллөр…
    Оо, үчүгэйдик да үҥкүүлээтилэр, нуурал киэһэни атаардылар этэ. Нап-нарын, субу көтөн баран хаалыах курдуга. Саҥа чороччу улаатан эрэр хатыҥчааны санатара. Чэп-чэпчэкитик хамсанара-имсэнэрэ. Хаймыылаах киэҥ харахтара дьол кыымын саҕан сулус курдук тырымныы кыыһаллара… Тугу кэпсэттэ этэй? Суох, өйдөөбөт. Арааската, саҥатыттан матан хаалбыта быһыылааҕа.
 

   Итинник күндү, кэрэ кыысчааны сиэтэ сылдьара буоллар, ама, дьоллоохпун дэниэ суоҕа этэ дуо? Эс, ким билэр. Арай ойох ылыым. Һы, ол миигиттэн ордуктар суохтар үһү дуо? Оксиэ барыта уустугуран иһэр. Туох да диэбит иһин, ити кыыс­ чаан кини олоҕоор улахан оруолу оонньуур чинчилэммит. Togo эрэ өйүттэн-санаатыттан арахсан биэрбэт. Күн-түүн өссө дириҥник өтөн киирэн иһэр. Ньургуйаананы санаатаҕына оннооҕор сэрии мучумаана, иэдээнэ тэйэн биэрэр курдук. Бу тугуй? Урут хаһан да маннык буолбат этэ. Баҕар, ааһар, быстах иэйии албына буолуо. Ким билэр, сыыйа көстөн иһиэ буоллаҕа. Ол эрээри Сардаананы кытта кинитээҕэр быдан элбэхтэ бииргэ сырытта, бэл диэтэр, уураабыта эрээри, итинник истиҥник, ис сүрэхтэн иэйэн-куойан санаабат, ахтыбат. Кыыс оҕо эр киһини абылыыр күүһэ сүдү буоларын Ньургуйаанаттан эрэ биллэ. Аҥардас сырдык, ыраас мичээрэ утуйар уутун уйгуурдар.
    Үс күннээх көҥүл көччүйүү кэнниттэн Уус-Таатталыыр буоллулар. Ити биллэриини истээт, куруусчуттар хомуна түһээт, үөр кустуу биирдэ сус гынан хааллылар. Попов Киэсэ курдук туруу үлэһиттэр туран хааллылар. Киэсэ кыра уҥуохтаах, суон харылардаах, модьу-таҕа көрүҥнээх, мэлдьитин мичиҥнии сылдьар нуучча уола. Төһө да саастаах буоллар, көрүҥэ эдэрчи. Аҕыйах саҥалаах, тугу эрэ ыйыстан ба­ ран сылдьар курдук. Туохха эмэ наадыйдаҕына биирдэ саҥарар. Онон туһанан уолаттар кинини күнү быһа хаадьылаан тахсаллар. Киэсэлэрэ кымаардаан да көрбөт. Өссө үөрбүт курдук мичээрдиирэ күүһүрэр. Кыахтаахтык харса суох үлэлиир. Ньургун таансыга охсуспут ыччата буолан биэрдэ. Хата киһитэ ону отой өйдөөбөт быһыылаах. Арыгыһыт сордоох буолаахтыа. Манна бары кэриэтэ иһэр-аһыыр эрэттэр мустубуттар.

Содержание

• 13

13

    Райпо хонтуоратыгар Харбалаах навигациятыгар үлэлээбит куруусчуттар хаамса сылдьаллар. Сорохтор кыыһырбыт куоластарынан: “Барбаппыт, бүттүбүт”, — диэн буугунууллар. Күүстээх үлэттэн кэһэйэн, араас биричиинэ көрдүү сатаан эрэйдэнэллэрин көрөргө сүөргү. Кинилэр бары Баасканы атаакалыыллар. Киһилэрэ улугуруу кэминээҕи тойоттор курдук мөҕүтэлээн, куолаһын сонотон баргыйарыттан да туттуммат. Аҥардас тылыгар, тутта-хапта сылдьыытыгар да үрдүк чыынынан-хаанынан киэптиэн баҕарара биллэр буолбут. Чыналдьыйан сүрдэммит.
    — Биригээдэлэр төһө бааргытынан массыыналаргытыгар олортолоон барыталааҥ. — Бааска уҥа илиитин өрө күөрэҥнэтэ-күөрэҥнэтэ дьаһайан бааҕынаата. Бары хонтуора тэлгэһэтигэр кутуллан таҕыстылар. Атласов Боруонньа эрэ “Нивата” кытаран турар уонна биир да техника көстүбэт. Үлэһиттэр сиргэ силлээтилэр. “Тугу халтайга хамаандалыыр киһиний, доо! ”— Диэн үөҕүстүлэр. Салалта тэрээһинэ суоҕун көрдөрдө. “Чэ, сарсын сарсыардааҥҥа диэри тарҕаһыҥ! ”— Хамандыырдара алҕаһын көннөрүнэ оҕуста.
    Ньургун ити түгэнинэн туһанан Ньургуйаананы көрсөн барарга’быһаарынна. Хайаатар да тиийэн, саатар, хараҕын кырыытынан көрдөҕүнэ эрэ сатаныах курдук.
    Ньургун убайын дьиэтигэр тиийэн, үлэҕэ кэтэр кирдээх таҥаһын суунна, мааны таҥаһын өтүүктэннэ, бэйэтэ анаанминээн баанньыкка сырытта. Кыыска ыалдьыттыы бараары хаһан да киэргэммэтэҕин киэргэннэ. Төһө тупсубутун билээри сиэркилэҕэ көрүннэ. Салгыҥҥа харааччы буспут сирэйэ маҥхайыахтааҕар, ньылбы суунан хараарбыкка дылы буолбут. Сэрии иэдээнин көрбүт харахтара тыйыстык, тымныытык көрөллөр. Маннык модороон дьүһүннээх-бодолоох эрээри, кэрэ кыыска тиийэрэ олуона буолсу дуу? Куттанар, толлор диэни билбэт, харса суох бэйэтэ саарбахтаан, мунаахсыйан истиэнэни өйөөн турбахтаата. Бүгүн Чой: “Ньургуйааналаахха тиийэ сылдьар үһүгүн”, — диэбитин өйдөөн кэллэ. Тугу туойар киһи буолла? Ньимиччи туттан баран, куруутун тимир курдугунан көрө сылдьар буолааччы. Ньургуйааналыын биир хоско олорор Галя диэн кыыс кавалера. Бастаан билсиһэригэр ураҕастаах маһынан кыйдаммыт үһү. “Омук уола, ол-бу буолума, аны кэлимэ, киэр бар! ”— Диэн холдьоҕуллубут. Чой истибэтэх, көрбөтөх курдук күн аайы кэлэ турбут. Кыыс кэлин сыһыйбыт. Сиэттиһэн баран киинэҕэ эҥин сылдьар буолбуттар. Бу өсөһүн, тулуурун көрүөҥ этэ.
    Ньургун тиһэх уһугар күндүтүк саныыр сэгэртэйин көрсөргө быһаарынна.
    Суоппар атаһа сымыйалаабатах. Ньургуйаана дьүөгэлэрэ кинини көрөннөр харахтара чаҕылыҥнаһа түстүлэр. Геройу дуу, генералы дуу көрсөрдүү “Ура-а! ” Дэһэ-дэһэ, ытыстарын таһынан

улаханнык соһуттулар. Кыысчаана били быһылааны сиһилии сэһэргээн биэрбит быһыылаах. Остуол бастыҥар олортулар, арыгы кутан биэрдилэр.
    Ньургуйаана бэйэтэ суох буолан хомотто. Директора: “практикаҕын салгыы Уус-Тааттаҕа бараҕын”, — диэн онно утаарбыт. Дьиҥэ, ити остуоруйата иһэ истээх буолан биэрдэ. Барыта Сардаана диэн сиргидэх тэрийиитэ үһү. Кини Ньургуйаананы суолга көрсөн: “Эн миигин кытта күрэхтэһэр кыаҕыҥ суох. Ньургун син биир миэнэ буолуо”, — диэн киэбирэн тиэриллэҥнээбит. Ол кэнниттэн аҕыйах хонон бараннар кыыһы “сыылкаҕа” ыыппыттар. Сардаана улахан тойон оҕото буолан, талбытынан көрүлүүр, сөбүлээбэг дьонун оннооҕор үлэлэриттэн үүрдэрэр адьынаттаах эбит.
    — Ура-а! Биһиги Ньургуйаанчыкпыт кыайда! Ай да маладьыас! — Кыргыттар үөрэ-көтө ытыстарын таһыналлар. “Сардаа­ на обургу кыһыытыттан ытыы олордоҕо”, — дэһэ-дэһэ, күлүстүлэр.

Содержание

• 14

14

    Ньургун Боруонньа биригээдэтигэр кыттыһан айаннаата. КАМАЗ массыына хаппыт суол устун балай эмэ өр бурҕаҥнатан Уус-Таатта бөһүөлэгэр тиийдэ. Остолобуойга тото-хана эбиэттээтилэр уонна Алдан өрүскэ аттаннылар.
    Бириистэҥҥэ таһаҕастаах баржалар тоҕуоруспуттар. Нави­ гация үлэтин ССКП райкомун 1 секретара Семенов Николай Петрович бэйэтинэн көрө-истэ кэлбит. Топпут хаас курдук туора-маары тосполдьуйан хаамыталыыр. Кинини арыаллааччылар ыт оҕотунуу батыһа сылдьаллар.
    — Ити Сардаана аҕата, — Киэсэ уора-көстө сыбдыйан кэлэн, Ньургун кулгааҕар сибигинэйдэ. Ньургун тымныы уунан ыстарбыттыы дьигиһийэ түстэ. Мэник оҕолуу төбөтүн араастаан куоҕаҥнатта, кыараҕас харахтарынан элээр-мэлээр көрүтэлээтэ. Итииргээбит киһилии ырбаахытын уһулан сапсына-сапсына, кенгуру курдук туттан ыстаҥалаата.
    — О, мохсоҕолло-ор! Күөмэйим олуһун да куурда-хатта. Чэйиҥ эрэ, ким төһө харчылааҕынан бырахсыаҕыҥ ‘уонна биир өрүөлү маҕаһыыҥҥа командировкалыаҕыҥ. Саҥа сиргэ кэлбиппитин бэлиэтиэ этибит буоллаҕа дии.
    Ытык-Күөлгэ дэлби арыгылаан абырахтаныахтарын баҕара сылдьар бөтөстөр: “Саамай сөп. Хата, биир өйдөөх киһи баар эбит ээ”, — диэн уруйдаан-айхаллаан, чуут сыллаан-уураан эрэ ылбатылар. Үөрэн эккирэһэ-эккирэһэ, сиэптэрин хастан бардылар.
    Николай Петрович мэлтэйбит сирэйэ кыыһыран кытара түстэ. Кини курдук улахан тойон баарыттан толлубакка, күрүлүүр күнүс арыгылаары тииһэр хайалара буоларын билэ охсуон баҕарда. Убайа Бааска бэрт куһаҕан дьүһүннэннэ. Быраатыгар кыыһыран хааһын түрдэһиннэрдэ, кынчарыйан ылла. Тугу да тобула охсон этэр кыаҕыттан мэлийэн “ити мин быраатым” диэн аһаҕастык билинэригэр эрэ тиийдэ.
    — Соторутааҕыта Афганистантан кэлбитэ. Спецназ коман­ дира. Николай Петрович, бэйэҥ билэҕин, сэрии саллааттара хайдахтарын. Күүс-уох баар уола. Б-бэйэтин манна да ккөрдөрүө дии с-саныыбын.

Содержание

• 15

15

    Куруусчуттары барыларын икки биригээдэҕэ хайыттылар. Боруонньа биригээдэтэ толору баар. Оттон иккис, үһүс, төрдүс биригээдэлэртэн олох аҕыйах куруусчуттар тоһугураһан кэлбиттэр. Кинилэри бииргэ түмэн саҥа биригээдэ тэрийдилэр. Биригэдьиири да уһаппакка-кэҥэппэккэ тала охсорго быһаардылар. Билэрдии Миитэрээс диэн лоп-бааччы саҥалаах-иҥэлээх, доруобай киһини куоластаатылар. Миитэ­ рээс аккаастана сатаабата, астыммыттыы мүчүҥнээтэ. Хайа киһи дьону дьаһайыан, бэйэтин кыахтаах тойон курдук сананыан баҕарбат буолуоҕай? Уус-Тааттаттан Зина кэлиэхтээх. Киниэхэ сыһыана үчүгэй курдуга да, ити Ньургун кэлиэҕиттэн ыла барыта тиэрэ эргийиэх курдук буолан эрэр. Арай биригэдьиирдээн сүүрэ-көтө сырыттаҕына, баҕар, сымныа, сылаанньыйыа этэ. Урут оонньоон: “Миэхэ ойох буол”, — диэтэҕинэ үөрэн сырдыы түһээхтиир буолара.
    Миитэрээс кэргэниттэн арахсыбыта. Бйлигин уолунаан эрэ олороллор. Хаһаайкаҕа олус наадыйар. Зина кэллэҕинэ кэпсэтиһэн көрүө этэ.
    Миитэрээс эбээһинэһин толорон барда. Уус-Таатта маҕаһыыныттан атыыласпыт тэтэрээтин ыстаанын сиэбиттэн хостоон ылан, баар дьону испииһэктээтэ. Бириистэнтэн чугас быраҕыллыбыт иччитэх дьиэлэргэ олохсуйалларыгар сорудахтаата. “Уруккуттан куруусчуттар түһэр буоланнар анал туорай ороннордоох. Өрдөөҕүтэ кулууп этэ”, — диэн үлэһиттэригэр быһааран кэпсээтэ. Уопуттаах, быһаарыылаах киһи курдук көстө сатаата. Саҥа биригэдьиир бу түгэҥҥэ хайдахтаах ньиэрбинэй, ыарахан дуоһунас кини моонньугар иилиллибитин оройдотон да көрбөтө.
    Алдан өрүс харса суох сүүрүгүрдэр. Харбалаахха үлэлээбэккэ эрэйдээбит кыраан манна устан кэлбит. Түөрт улахан суднолар дьаакырдарын тыраҕаннар, таһаҕастарын сүөкэнэргэ бэлэм тураллар. Бу түүн Боруонньа биригээдэтэ шифер сүөкээһинигэр үлэлиэхтээх.

Содержание

• 17

17

    Күнүскү сменаҕа холбоон-илбээн сүүрбэччэ киһи испииһэккэ суруттарда. Эбиэккэ диэри үлэ тахсыбата. Күүстээх тыал түстэ.
    — Тыраап оҥоһуллуохтаах, — диэн саҥа биригэдьиир таах сытыахтааҕар хамсаныан баҕалаах аҕыйах киһини бириистэн биэрэгэр илдьэ барда. Кыраан үлэлиир буоллаҕына тугун эмиэ трабай? Уопсайынан саҥа “бугор” тутта-хапта сылдьара, дьаһайара Ньургуну олох астыннарбат. Кини үлэһиттэри кытары куолаһын сонотон, кытаатыннаран кэпсэтэ сатыыра кыайтарбат. Быһаарыыта, суох, сымнаҕас майгылааҕа биллэ турар.
    Эбиэттэн киэһэ биирдэ дьэ дьиҥнээх үлэ саҕаланна. Дьааһыктары кытта өрө тустан таҕыстылар.
    Хотторбут “хоруол” адъютанын мотоциклыгар мэҥэстэн кэллэ. Итии күн буолан, хара ачыкылаахтар, уһун туруусуктаахтар, атах сыгынньахтар. Курорка сынньана кэлбит дьон курдуктар.
    Ньургун Дьөгүөрсэ мотоциклын ыла кэллэҕэ дии санаабыта, уолаттар: “Үлэлиэ этибит”, — дэстилэр. Муостара-туйахтара тостубут көрүҥнэммиттэр, бэҕэһээ киэбирэн чаласпаайдаммыттара суох буолбут. Иккиэн да модьу-таҕа буоланнар биригэдьиир испииһэккэ суруйталыы оҕуста.
    Түүҥҥү биригээдэлэр арыгы куруустаатылар. Дьэ уоран күннээтилэр. Үс дьааһык ликер сураҕа суох сүттэ. Аймалҕан буолбутугар икки дьааһык көһүннэ. Оттон биир дьааһыгы Боруонньа ыччаттара мэлитэ охсубуттар. Сороҕун испиттэр, сороҕун кистээбиттэр. Сарсыарданан итирэн күөллэнии, араастаан быдьардык тыллаһыы, бэйэ кыаҕын көрдөрө сатааһын бөҕө буолла. Бэрээдэги көрүөхтээх участковай милиция бэйэтэ итирэн бөһүөлэккэ тиэллэн барда. “Бөх” суоҕунан туһанан эриллэҕэс баттахтаах хара бараан киппэ киһи, Хахай, кимҥэ баҕарар киэбирэн тиэриллэҥнээн турда. Кини хаайыыга олоро сылдьыбытынан киэн туттар, арыгы истэ да, охсуһар эрэ адьынаттааҕынан аатырбыт күлүгээн.
    Сарсыарда иккис биригээдэлэр аһыы олордохторуна Сордоҥ уонна Хахай улахан холуочук ойууртан тахсан кэллилэр. Кистээбит арыгыларын бүөмнээн испиттэр. Сордоҥ Хахайга тугу эрэ өр быһаарда. Сөбүн өйдөттүм диэтэ быһыылаах, аһыы олорор дьон диэки ыйан кэбистэ.
    — “Спецназ” сатана мииннэ аҕала тарт! Улахан быһыы эттэ биэр! Сибилигин баар гына охсубатаххына, өлөрөбүн, — диэн киһи эрэ этэ тардыах үлүгэрдик бааҕынаата. Урукку биригэдьиири чаҕытарга соруммута буолуо эрээри, киһитэ кымаардаан да көрбөтө. Артистыыр дии санаан, өссө күлэн мүчүҥнээтэ.
    — Эн өҥнөөххүн дуо? ! — Уордайбыт Хахай оҕочооһу таах самнарар санаалаах үтүөлээтэ, анньыалаата. Ньургун онно хардаран уолугуттан баһан ылан, төбөтө илибириэр диэри сахсыйда. Эр бэртэрэ устунан тустан хачыктаһан бардылар. Эмискэ үлүгэр

Хахай атаҕа үөһэ күөрэс гынна.
    — Сатаан тустубат эрээри, бу киһи сордонон эрдэҕин, — диэн бэтиэхэлээх уолаттар сиргэ күүскэ тиэрэ быраҕыллан сытар Хахайы хомуруйдулар. Киһилэрэ абаккаран хабырынан ылла. Хонноҕуттан саха быһаҕын хостоон таһаарда. Куттуом дии санаабыта буолуо да, киһитэ харыс да сири халбарыйбата. Хата, аҕыйах саҥалаах Киэсэ ыксаан тэйиэккэлии түстэ: “Ньукулай, оонньоон баран туох буола сылдьаҕын, уурай! ” — Диэн буойан көрбүтүн, Хахай истибэтэ. Сытыы биилээх быһаҕынан харса суох анньыалаата. Ньургун сымсаҕайдык халбарыйан биэртэлээтэ. Эмискэ киһитин илиитин эрийэ тутан, быһаҕын былдьаата. Хахай аны сутуругунан охсоору далайан эрдэҕинэ, ыраах эһиллэ түһүөр диэри түҥнэри тэбэн, дөйүтэн түһэрдэ.
    Хаайыы “хоруолун”, Хахайы, хайа да киһи маннык үлүгэр баһыйа тутан кыайа илигэ.
    — Уолаттар тоҕо тураҕыт! Кэлии киһиэхэ киэптэтимэҥ! Саба түһүҥ, кэһэтиҥ! — Сордоҥ кэдэйэ-кэдэйэ уҥа сөмүйэтинэн Ньургуну ыйан туран көөҕүнээтэ.
    — Сордоҥ, ол-бу буолума! — Кыра уҥуохтаах Киэсэ, киниэхэ холоотоххо үллэн-баллан бөдөҥ-садаҥ Сордоҥу уолугуттан бүүрэ харбаан умса баттаата уонна торбос курдук соһон талахачыта сырытта. Бары күлсэн быара суох бардылар.
    — Уолаттар б-бү-түҥ, — диэн кэмниэ-кэмнэҕэс биригэдьиирдэрэ буойбута буолан баллыгыраата.

Содержание

• 18

18

    Күүстээх үлэ бурдугу таһыыга саҕаланна. Харчылааҕын билэр буоланнар бары даҕаны кыахтара баарынан сыраластылар. Көлөһүн-балаһын аллыыта, былчыҥ түллэҥнээһинэ манна буолла. Үлэҕэ буспут-хаппыт куруусчуттар сүрэҕэлдьээн куоҕайбыт киһини мөҕөн-этэн, сытыы тылларынан кымньыылаан биэрэллэр.
    Аа-дьуо сүөдэҥниир Соппуруон тиллэн кэллэ. Эдэрдэргэ күүһүн-уоҕун көрдөрөөрү биэс куул бурдугу көхсүгэр уурдаран баран аҕылаан-мэҥилээн хаамыталаата. Миитэрээс бастыҥ үлэһитэ буоларын биллэрдэ. Соппуруон биир олус кэбирэх өрүттээх. Арыгыны көрдө да, кыраһыабай кыыһы кууспуттуу үөрэн харахтара чаҕылыҥнаһа, атахтара эккирии түһэллэр.
    Эдэрдэргэ Соппуруоннааҕар кыахтаах уол көһүннэ. Били каскадер ыччаттар “хоруоллара”, Дьөгүөрсэ, бурдугу көтөҕүүгэ рекордсмен буолан сөхтөрдө. Ол эрээри кини күүһүн-уоҕун биир быстах түгэҥҥэ көрдөрөн баран уоскуйар. Үксүгэр сынньана олорор буолар, эбиэт кэнниттэн хайаан да хойутуур, ханна эмэ элэс гынан хаалар.
    — Эдэрдэр саамай күүстээхтэрэ, саамай сүрэҕэ суох тойооску, — диэн Соппуруон лимит арыгытын иһэн, холуочуйан олорон уолаттарга ээр-сэмээр этээччи. Кини кириитикэтин ким да ытыһын үрдүгэр түһэрэн ылбат. Дьөгүөрсэ кэпсэтинньэҥ, сытыы, арыгыны амсайар, ойохтоох да буоллар кыыстыыр уонна күүстээх-уохтаах буолан, аҕыйах хонук иһигэр куру­ усчуттар хампаанньаларыгар бэйэ киһитэ буола оҕуста. Маны таһынан тумус бөтөстөрү арыгынан күндүлүүрү сатыыр. Кинилэри кытта уопсай тылы түргэнник булар. Чаҕылхай уол биир эрэ толлор киһилээх. Ньургуну көрдө да уҥуоҕа хамсыы түһэр.
    Хатыҥыр, ырыган да дьоннор иҥиирдээх буолаллар эбит. Куруусчуттар киэһэ хамсыыллара-имсииллэрэ мөлтүүр кэмигэр Хомунаар: “Мөһөөччүгүм ханнаный? Мөһөөччүк не ви­ жу! .. ” — Диэн бурдуктаах куулун ууран кэлээт хаһыытыы турар буолар. Куул көтөхтөрөн биэрээччилэр ыксыы түһэллэр. Киһилэрэ бытаардылар да хаһыытыыр-ыһыытыыр, мөҕөр-этэр. Үлэ эмиэ көхтөнө түһэр. Арыгыһыт, хачаайы Хомунаар хантан итиччэ энергияны, дьулууру ыларын Ньургун дьиктиргии саныыра. Ол эрээри кэтээн көрөн кини кистэлэҥин арыйбыта. Хомунаар ыскалаат сэбиэдиссэйэ Альбинаны көрдөҕүнэ кыахтаах, дьаһаллаах буола түһэр эбит.
    Миитэрээс ыараханы уйбат киһи буолара аҕыйах хонугунан арылхайдык көһүннэ. Сатабыла суох биригэдьиир нэрээти кыайан саптарбакка эрэйдээтэ. Түүҥҥү биригээдэлэр төһө да уордаллар, аймалҕаннаахтык үлэлээтэллэр салайааччылара Боруонньа бастакы судно сүөкэммитигэр, кини хас биирдии үлэһитэ 1550 солкуобайы сиэбигэр уктарын ситиспитэ. Оттон Миитэрээс муҥнаах бүтүн биригээдэҕэ 280 солкуобайы

аахсан сирэйэ быһа сытыйбыта. Бастааҥҥыттан мөлтөҕө, сыппаҕа биллибитэ эрээри, кырдьаҕас куруусчуттар күн аайы арыгы суруттаран ылар буоланнар санныга таптайа сылдьыбыттара. Ити уһаабатаҕа. Сотору буолаат, хамнастарын мыынан абарбыт, уордайбыт бөтөстөр айманан турбуттара. Түүн аайы биригэдьиири сүгүн утуппакка дьибдийэн-дабдыйан, үөҕэн-мөҕөн сорун сордообуттара. Хаста да муннун хаанын тоҕо охсубуттара, илдьи кырбыы сыспыттара. Ньургун көмүскэспэтэҕэ буоллар, тыыннаахтыы тырыта-хайыта тардыа, уҥара-уҥара тилиннэриэ этилэр.
    Ардыгар киһи төбөтүнэн кыайан ыраҥалаабатын этэ-сиинэ эмсэҕэлэннэҕинэ биирдэ билэр үгэстЭэх. Миитэрээс кыыстан сылтаан хайдахтаах хабалаҕа хаптарбытын дьэ өйдөөтө. Суолтатыгар Зинатын мөхпүтэ буолла. Сараһын дьахтарыгар иирэн иэдээн айаҕар бэйэтинэн киирэн биэрдэҕэ үһү. Сэлээрчэх баара, кини диэки көрбөт даҕаны. Ньургун сапта сыттаҕа… Итиннигин эрдэ да билбэт ээ. Хараҕа сабылла сылдьыбыта ту­ гун сүрэй! Хайыах баҕайыный? Уолаттар сүгүннүөхтэрэ суоҕа. Эрдэ сылла, айыым-харам дириҥии илигинэ, мантан куотуохха, күрүөххэ…
    Миитэрээс утуйар мөһөөччүгүн сүгэн, Зинаҕа тойон курдук көстөөрү атыыласпыт саҥа бартыбыалын кыбынан, тиэтэл хаамыынан айан суолун диэки мөлбөөрүйэ турда.

Содержание

• 19, 20

19, 20

    Иккис биригээдэ баһылыга суох хаалла. Үлэһиттэр соһуйбатылар. Буолуохтаах буолтун курдук тутунуллар. Иккистээн сыыстарымаары биригэдьиир буолуон сөптөөх дьону барыларын сыныйан сыымайдаан көрдүлэр. Бастыҥ кандидатуранан Ньургун буолан таҕыста. Эрдэ үчүгэйдик биригэдьиирдээн көрдөрбүтэ. Аны туран байыаннай хамандыыр. Хаайыы “хоруолун” биир тэбиинэн дөйүтэр киһи бэрээдэги тутар кыахтаах бөҕө буоллаҕа дни.
    Ньургун иккистээн биригэдьиир буолан хаалла. Дьон эрэлин, итэҕэлин түһэн биэрбэтэр ханнык. Хайдах гыныахха сөбүй? Аҥардастыы күүһүнэн эрэ өттөйөр туһата суох. Бөтөстөр бөппүрүөктэһэн турдахтарына соҕотох киһини хаһан баҕарар тиэрэ көтүөхтэрин сөп. Манна сатабыллаах тактика булуохха наада. Барыта бэйэҕиттэн тутулуктаах. Ким да туораттан көмөлөһөн абыраабат. Билсии-көрсүү да оруолу оонньообот. Мындырдык дьаһай, үлэһиттэргэр ботуччу хамнаста аахсан ыл. Оччоҕо Боруонньа курдук өрөгөйдүөҥ, хайҕаныаҥ. Оттон сатаабатаххына, кыайбатаххына үөҕүллүөҥ, кырбаныаҥ. Миитэрээс эрэйдээх атаҕынан куоппута атыттарга үөрэх. Манна барыта судургу эбээт. Сур бөрөлөр сокуоннара. Мөлтөҕү, кыамматы сиэн-аһаан апчарыйан кэбиһэллэр эбэтэр араастаан атаҕастаан дьаабыланаллар. Өрүүтүн үрдүкү өрөйө сылдьыахтааххын, холобур буолуохтааххын.
    — Дьон кыһалҕатыгар көмөлөһөр буоллаххына хайдахтаах да мүччүргэннээх түгэннэртэн өлөн-охтон биэриэҥ суоҕа, — диэн Соппуруон Ньургун санаатын таайбыттыы сынньалаҥ кэмигэр табахтыы туран эппитэ. Арыгыһыт Соппуруон бэргэн тылларынан ей уган биэрэн, бэрээдэги тутуу таабырына таайыллыбыта. Биригээдэ тумус дьонун кытта сыһыаны тупсарыахха, уопсай тылы булуохха. Холобура, Хомунаары Альбинаны кытта тиксиһиннэриэххэ. Иккиэн бэйэ-бэйэлэригэр сөп түбэсиһэр пааралар буолбатах үһүлэр дуо? Оччоҕо Хомунаар арыгылаан хантатарын тохтотуо, эрчимнээхтик үлэлиэ этэ. Оттон Соппуруону ити курдук кыыһынан сатаан маччыыктаабаккын. Кэлэйбитэ, кэһэйбитэ бэрт буолаахтаатаҕа. Атын, атын албастары толкуйдуохха. Ымсыырар, баҕарар хайаан да баар буолуохтаах. Арай бастаатахпытына “Юпитер” мотоцикл фондатын эйиэхэ биэриэм диэтэҕинэ хайдаҕый? Киэсэ, Чой бэйэтин атастара буоллаҕа дии. Өйүөхтэрэ, көмөлөһүөхтэрэ. Чэ, итинтэн ордук биригээдэни түмэр кыахтаах бөтөстөр бааллара биллибэт. Сыыйа көстөн иһиэ буоллаҕа.
    Ньургун бүөмчү санааларын уһаппакка-кэҥэппэккэ дьыалаҕа туһанан барда. Аҕыйах хонугунан киһи эрэ итэҕэйиэ суоҕун курдук үчүгэй уларыйыылар буоланнар үөртүлэр. Хомунаар күн аайы бытыгын хорунар түбүгэр түстэ. Бэл диэтэр, табахтыырын да умна быһыытыйда. Кыраһыабай

уол оҕоҕо кубулуйда. Сыылбатынан сураҕырбыт Соппуруон мотоцикл ылаары хаһан да хамсаабатаҕын хамсанна. Эдэрдэри олордубат да, туруорбат да буолла. “Хайа, бу тугуй! Тоҕо олороҕутуй? Туруҥ, үлэлээҥ! ” — Диэн хаһыытаан бытарытар куолаһа ыраахха диэри сатарыыр. Мөдөөт бэйэтэ сыыдамсыйбыта, сүүрэ сылдьан үлэлиир буолбута кими баҕарар сөхтөрдө.
    Үлэ киэһэ хойукка диэри салҕанан барар үгэстэннэ. Урукку курдук сыта-тура үлэлээбитэ буолан сүөдэҥнэһии күлүгэ да хаалбата. Сүүрэ сылдьан куруустууллар. Бары да бөдөҥ-садаҥ, күүстээх-уохтаах уолаттар мустубут буоланнар, ким да эстэ сылайбыта көстүбэт. Ороспуойдуу дьиикэй олох уотакүөһэ умулунна. Урут кыайан түмүллүбэккэ кыахтарын тилэри туһаммакка сылдьыбыттара биллэн барда.
    Биир иэдээннээх түгэнинэн Хахай иэстэбилэ буолуохтааҕа. Курууечуттар өйдөбүллэринэн, иэстэһии суоһа биирдэ төлө биэриэхтээҕэ. Ону баара, урукку “хоруоллара” муоһа тостубут оҕустуу быһыыланна. Кини чиэһинэй охсуһууга хоттордум диэн өстөөҕүн өссө убаастыыр, доҕордоһуон баҕарар курдук туттубута. Ол эрээри биир киэһэ Сордоҥ: “Быарын быһа үктүүр кэм кэлбэтэ дуо? ” — Диэбитигэр кыыла уһуктан уларыйа түспүтэ. Сордоҥ кулгааҕар тугу эрэ сибигинэйбитэ. Киһитэ: “Эс, сүрэ бэрт”, — диэн куттанан чугуруҥнуу түспүтэ. “Оччоҕо киэр бар! ” — Диэн баран, сүүнэ сутуругунан туймааран тобуктуу түһүөр диэри сыҥаахха саайбыта уонна тыаҕа киирэн сүтэн хаалбыта.
    Барыта орун-оннугар түстэ. Үлэ-хамнас хаһан да буолбатаҕыныы төлөннөөхтүк күөдьүйэн барда. Хомунаар куруусчуттары тылынан кымньыылыыр. Соппуруон күүһүнэн-уоҕунан эдэрдэри, кырдьаҕастары күүстээх үлэҕэ көҕүлүүр. Ньургун баппат бөтөстөрү буойталыыр, бэрээдэги көрөр-истэр. Мөлтөх биригээдэ биирдэ үлүгэр тыыллан-хабыллан турда.
    Күүстээх үлэ түмүктэннэ. Үлэһиттэр итэҕэйбэтэх курдук буоллулар. Хаһан да бүтүө суох курдук элбэх таһаҕастаах баржалар кураанахтанан хааллылар. Ыскылааттар араас аһынан туоллулар. Навигация бүтэн, тойоттордуун, куруусчуттардыын бары үөрүү-көтүү үлүмэр ыллардылар.
    — Биригэдьиирдэр, үлэһиттэр паайдарын, арыгыларын түҥэтэлээн, нэрээттэргитин саптаран, хамнаскытын аахсан ылаттааҥ! — Бааска астыммыт көрүҥнээх мүчүҥнүүмүчүҥнүү дьаһайда.
    Куруусчуттар ойуоккалаһа, тэйиэккэлэһэ түстүлэр. Уйала-, рын алдьаттарбыт ыҥырыалар курдук суугунаһан, ыскылаат сэбиэдиссэйэ Альбина ханна да барар да батыһа сырыттылар.
    Ыксатан-тиэтэтэн умса-төннө түһэрдилэр. Аһыы утахтарын ылан, салбана охсоору көтүөккэлэһии бөҕө буоллулар. Собуоттаммыт роботтар курдук сүүрэкэлэстилэр.
    Эстэрэ чугаһаабыт динамиты

санатар түгэн тыҥаан иһэрэ билиннэ. Куруусчуттар үксүлэрэ кэргэннээх, оҕолордоох эрээрилэр, арыгы истилэр да барытын умналлар. Оскуола оҕолорунааҕар оттомо суох дьүһүккэйдэнэллэр. Кыраттан бурайсан охсуһан, өлөрсөн да кэбистэхтэринэ боруок суох. Арыгылаан күөллээһин туох да үчүгэйи билгэлээбэт. Итини тохтотор сыалтан сытыы, быһаарыылаах хардыы оҥоһуллуохтаах.
    Ньургун биригээдэтин дьонун Чой массыынатыгар тиэйэн, Ытык-Күөлгэ көтүтэ охсорго сорунна. Бу чэпчэкитэ суох суол. Арыгылаары бытыктара умайа сылдьар бөтөстөр ким да тылын истиэх чинчилэрэ биллибэт. Хааһы курдук итирэ эрэ охсуохтарын баҕараллар. Харчыларыгар да кыһаммакка, бытыылкаларын ыла охсоору өрөкүйэллэр. Сотору-сотору тыаҕа, ыккыйга олорон иһиэхпит дэһэр саҥалар иһиллэллэр.
    Ньургун Боруонньатааҕар икки бүк элбэх хамнаһы ааҕыста. Куоталаһыы түмүгүнэн кини биригээдэтэ кыайан таҕыста. Бастаабыттарын быһыытынан эбии харчы, “Урал” мотоцикл бириэмийэ ылыахтаахтар.
    — Ону барытын Ытык-Күөлгэ тиийдэххитинэ биирдэ биэрэбит. — Убайа Бааска номнуо холуочуйан, тыла-өһө баллырҕас буолбут. — Дьэ, быраат, маладьыас. Дойдугар “Урал” мотоциклынан барар буоллуҥ ээ. Дьэ, үчүгэй буолбаат? От­ тон мин эн көмөҕүнэн райпо председателэ буолуох курдукпун. Захар Аркадьевич бүгүн быһаччы эрэннэрэн телефонунан эттэ уонна “үрүҥ дьиэтигэр” ыҥырда. Навигацияны түргэнник түмүктээтэххитинэ эйигин эргиэн тойоно оҥоруом диэн эрдэ эрэннэрэн турар. Тылыгар турар киһи эбит. Онон убайыҥ оройуон чөмчөкөтө буолуох курдук. Ha-ha! Чэ, быраат, ыксыыбын. Захар Аркадьевич кэлэ оҕус диэтэ. Дьыалабын тутарым буолуо, һа-һа! Уолаттар ойуурга хаалан арыгылаатыннар, кыһаллыма. Кыратык дайбаһан бараннар уурайыахтара. Хахайтан куттаныма, кинини милициялар дьаһайыахтара. Мин биллэрэн турабын. Биһиги бэйэбит дьыалабытын оҥордубут, бүттэ. Кыайдыбыт! Эйигин маннааҕы участковай бэйэтин мас­ сыынатыгар олордон мин дьиэбэр диэри илдьиэҕэ. Дьэ ити курдук, быраат! Ай да, биһиги хайдахпы-тый, аа? — Диэн саннын таптайан, сыллаан-уураан ылла. Паапкатын кыбынан, тиэтэйэ-саарайа массыынатыгар барда. “Чэ, түргэнник айаннаа. Эбиэккэ диэри дьиэбэр тиэрдиэхтээххин”, — диэн суоппарын суон куолаһынан хамаандалаата. Уола иһиттим, истибэтим диэбиттии сүр түргэнник сус гынан хаалла.
    Ньургун үлэһиттэригэр эрэннэрбит тылын уларытар санаата суох. Убайыгар ону этэн кини үөрбүт-көппүт санаатын алдьатыан баҕарбатаҕа. Саамай наадалааҕа оҥоһулуннаҕа дии. Бааска тойон буолла. Үлэһиттэри итинник ньыманан түмпэтэҕэ буоллар, убайа үрдүкү дуоһунаска тиксэрэ саарбах этэ.
  

  — Ньургун, маладьыас. Эдэр киһиэхэ үчүгэй эбиккин. Оннооҕор бу миигин баһыйан таҕыстыҥ дии. Эҕэрдэлиибин! Эн чахчы өрүөлгүн, Ити Хахай эйигиттэн куттанан куотта ээ. Һэһэ! — Боруонньа массыынатын күлүүһүн тарбаҕын төбөтүнэн эргичитэ оонньообутунан тиийэн кэллэ. Тугу эрэ албыннаһыан баҕарбыттыы эрилис-турулус көрбүт. Уоһугар үөннээх мичээр олорбут. — Доо, “Уралгын” бэйэҕэр ыллыҥ дуу? Һэһэ.
    — Ону сүбэлэһэн быһаарыахпыт.
    — Ээ, чэ миигиттэн, кырдьаҕас бөрөттөн, кистии сатаама, доо. Хата, туохтаа, миэхэ харчытыгар атыылаа. Бөдөҥ сууманы анньан биэриэхпин сөп. Ону илдьэ дойдугар Мэҥэлээн хаал да бүттэҕэ дии. Эн тугу да сүтэрбэккин, төптөрүтүн барыстаах тахсаҕын. Чэ, бар сиэ. Манна өлөрбүт биригээдэм харчытын барытын кутан биэрэбин.
    — Эс, суох диэтим эбээт! — Ньургун албынныы, туһана эрэ сатыыр киһи тылыттан кыйахана түстэ.
    — Көр эрэ, маладьыаһыҥ баара, провокацияҕа киирбэтэ. Эн, мин туйахпын хатарыыһыккын быһыылаах. Маладьыас, так держать! Уолбун “Нивавынан” Ытык-Күөлгэ диэри илдьэн биэрэбин дуо?
    — Баһыыба эрээри, мин соччо ыксаабаппын. Манна ол-бу наадалардаахпын.
    — Аа, өйдөнөр. Үнүр бөһүөлэккэ көрбүтүм. Кэмпиэт курдук кыысчаан эйигин эрэ дэлби сураһан тахсыбыта. Чэ, кытаат. Ытык-Күөлгэ өссө көрсүөхпүт. — Боруонньа эмиэ үөннээхтик мичээрдээтэ.
    Ньургун ханнык кыысчаан кинини ыйыталаспытын билэ охсуон баҕарда эрээри, ол туһунан тугу да быктарбата. Саҥата суох илии тутуһан бырастыыласта.
    Боруонньалыын кэпсэтии курус санааҕа-онооҕо тиэрдэн кэбистэ. Ньургун таптал чааһынан табыллыбакка, ийэтэ этэринии таах кэдэйэ сиэлэ сылдьар. Кини Таатта сиригэр икки кэрэ бэйэлээхтэри көрүстэ. Бастакыта Сардаана. Албын-көлдьүн дьахтар. Бастаан утаа Сардаана нарын, мааны мөссүөнүгэр абылатан “аналлаахпын көрүстүм” дии санаабыта эбээт. Кэлин кыраһаабыссата олох атын күтүр буолан тахсыбыта. Ыкса билсиһэн истэҕин ахсын, кэлэйэрэ, сиргэнэрэ күүһүрэн иһэр. Иккиһэ — Ньургуйаана. Кыыс оҕо кылааннааҕа. Күн-хонук көтөн истэҕин ахсын, кини өссө күндү, кэрэ аанньалга кубулуйан иһэр. Ньургуйаананы ойох ылан төрөөбүт-үөскээбит дойдутугар илдьэ бардар, ама, дьоллоохпун дэниэ суоҕо этэ дуо? Хомойуох иһин, иһигэр биэбэйдээн тута сылдьар ыра санаата олоххо киирэр кыаҕыттан таҕыста. Итиннэ бэйэтэ эрэ буруйдаах. Эрэннэрэн баран эргийэн кэбиһии саҕа сидьиҥ быһыыны Ньургуйаана хайаан сөп диэҕэй. Бэйэтэ да күүһүлээһиҥҥэ түбэһэн, эр дьону итэҕэйбэт буола сылдьар кэмэ. Баҕар, бу үчүгэй уол буолаарай диэн эрэнэ санаабыта сымыйа буолан таҕыстаҕна. Хоргуттаҕа, хомойдоҕо. “Хара бастааҥҥыттан

итинник буоллаҕына кэлин хайдах буолуой? ” — Диэн санаа уһуктан эрэр иэйиини хам баттаатаҕа. Албыннатыах кэриэтин, соҕотоҕун сылдьыбыт ордук диэтэҕэ. Төһө да эдэркээн буоллар, кытаанах характердаах эбит буоллаҕа. Эрэлэ суох киһини бэйэтиттэн тэйитээри күрэнэ, куота сырыттаҕа. Эппит тылыгар турбакка бастакы тапталын мүччү туттаҕа.
    — Ньургуйаана, мин эйиэхэ дьолу эрэ баҕарабын, — диэн Ньургун уйадыйбыт куолаһынан ботугураата. Кэрэ аанньалыттан букатыннаахтык арахсан эрэрин санаан кэри-куру дьүһүннэннэ. Кыараҕас харахтара ууламмыттарын туора сотунна.

Содержание

• 21

21

    Ньургун төрөөбүт-үөскээбит сиригэр үктэнэн сирэйдиин-харахтыын сырдаата. Манна туох барыта сып-сылааһынан суоһуохха дылы. Сааһыр — куораттан чугас буолан, аныгылыы тутуулардаах, сылын аайы үүнэ-сайда турар улахан бөһүөлэк. Эргэ самнархай дьиэлэри үтэйэн, саҥа дьиэлэр эрээттэрэ ыраахха диэри кэчигирэспиттэрэ туораттан олус тупсаҕайдык дьэндэһэн көстөллөр. Манна хас биирдии ыал тэлгэһэтигэр целлофанынан бүрүллүбүт теплицалаах, силигилии үүнэн эрэр күөх оттордоох хортуоппуйдаах. Ынах, сибиинньэ хайаан да иитэллэр.
    Ок, күрүө таһыгар кууруссалар дьаарбайа, аһыы-сии сылдьаллар. Буор суол устун велосипедтаах үлэһит кыргыттар онньоорутан аастылар. Сааһыламмыт сиэрдийэ үрдүгэр кыра уолаттар, чыычаахтар курдук, кэчигирэһэн олорллор. Чаҥкынас куоластарынан тугу эрэ омуннура-төлөннүрэ кэпсэтиһэн чаҕаарыһаллар.
    Сып-сырдык оҕо саас барахсан үчүгэй да этэ. Аны үрүмэччи тута оонньуур, моҕотой эккирэтэр сырдык кэмэ хаһан да эргиллибэттии аастаҕа. Олох уустук аартыгар үктэнэн эрдэҕэ. Урукку курдук тулалыыр эйгэтэ дьиримнии, күндээрэ-сандаара көстүбэт буолан хаалла. Өйө-санаата, дьоҥҥо сыһыана да тосту уларыйда. Дьылҕа хаан тоҕо эрэ олох араас очурдарыгар түбэһиннэртиир. Сэрии иэдээнин этинэн-сиининэн биллэ. Өлөрсүү-өһөрсүү, хаан тохтуута, оо аны хаһан да хатыламматар ханнык.
    Ок-сиэ кырачаан сылдьан Ньургун Боотур бухатыыр буолуом диир этэ. Кыргыттары көмүскэһэн охсуһара. Ханна баар, бэлиэргэ диэри аар акаары аатын сүгэ сылдьар буолбаат. Саатар, аймахтарын бииргэ түмүөн баҕарара кыаллыбат. Убайа “акаарыгын” диэн үнтү үөҕэн атаарда. Кырбыы сыста. Кыайара буоллар илдьи сынньыа эбит. Мотоциклтан сылтаан иирбит ыттыы тиргиллэн турда эбээт. Сардаана үөн кини өйүн бүүс-бүтүннүү сүүйэн ылбыт. “Итиччэ үчүгэй кыыһы булгуччу ойох ыл! Инникигин оҥоһун! Төрөппүттэрэ кыахтаах дьон. Икки сиэннэрин эһиэхэ көрдөрүөхтэрэ суоҕа. Быраат, акаарытыйан биэримэ”, — диэн ыххайа былаастаан баллыгыраабыта. Барыта кини эрэ этэринэн, ыйыытынан сылдьыахтааҕын курдук туттар-хаптар. Утары саҥарбытыгар кыыһырбыта ахан. Быраата көҥдөй төбөлөөҕүттэн, олоҕу билбэтиттэн кэлэйбитэ буолбута. “Кыыһы кытта хоонньоһон бараҥҥын албыннаары гынаҕын дуо? ! " — Диэннээх. Туох хара балыырай? ! Итиччэ үлүгэр атыылана охсубута буолуо дуо? Дьэ, дьикти. Абааһы дьахтара эриллэн баран арахсан биэрбэтэ тугун сүрэй! Бэйэтигэр тэҥнээх, баайга-дуолга, былааска суудайар эрэттэри кыайан булбатах муҥа буоллаҕа дуу?
    Эдьиийин Люданы кытта эмиэ өйдөспөт. Ити төрдө-төбөтө уһун силистээх-мутуктаах. Ньургун кыра сылдьан үөрэҕэр

кыһамматын, сотору-сотору охсуһарын иһин, төрөппүттэрэ мае акаары уолунан ааҕаллара. Саатар, хара үлэһит буолан абыраа диэн үлэ ыараханын кининэн толоттороллоро. Эдьиийэ онон туһанан өрүү мөҕөрө, оройго охсуолуура. “Туох ааттаах мэник, баллаас, охсуһуук оҕото төрөөбүтэй? ”, — Диэн өс-саҕа буолара, киҥниирэ.
    Люда чаҕылхайдык үөрэммитэ. Оскуоланы кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрбитэ. Москватааҕы экономическай институт ыарахан экзаменнарын туйгуннук туттартаан үөрдүбүтэкөтүппүтэ. Сааһыр орто оскуолатын киэн туттар студенткатынан буолбута. Барыта үчүгэй буолуоҕун, үөрэҕин бүтэрэр сылыгар Ахмед Баснаев диэн тутуу факультетыгар үөрэнэр че­ чен уолугар соһуччу баҕайы кэргэн тахсан, аймахтарын кэлэтэн, хомотон саакка-суукка киллэртээбитэ. Төрөппүттэрэ утарсан көрбүттэрин, истибэтэҕэ. “Оччоҕо бэйэбэр тиийинэбин! ” — Диэн куттаталаан, саҥата суох ыыталаабыта. Москваҕа сыбаайбалаан ньиргиппиттэрэ. Үөрэхтэрин бүтэрэн биэс ыйдаах уолчааннарын Асланы көтөхпүтүнэн Сааһырга кэлбиттэрэ. “Хомуньуус учуутал кыыһа сэлээрчэх, чэпчэки дьахтар буолбут”, — диэн куһаҕан сураҕынан хоп-сип хаата эмээхситтэр бөһүөлэги толорон кэбиспиттэрэ. Ньургун оҕотугар оҕустаран итинник өрө тэптэриилээх кэпсэтиилэри истэн омуннаахтык уордайбыта. “Чечен эрдэммит буола-буолаҕын. Эйиэхэ бу баар! ” — Диэн баран эдьиийигэр кокуоска көрдөрөн ытаппыта-соҥоппута. Оттон күтүөтүн биирдэ улаханнык холуочуйбутугар түбэһиннэрэн кырбаабыта. Оскуола оҕото эрэйдээх кэһэтэлээбит саҕа сананаахтаабыта эрээри, дьиҥэ өстүйүү кыымын саҕааччынан эрэ буолаахтаабыта.
    Ок-сиэ, аһара холустук, ньүдьү-балайдык быһыыламмыппын эбит. Хотой курдук сытыытык көрбүт-истибит, боччумнаахтык туттубут-хаптыбыт Ахмед эдэркээн эдьиийин хараҕар таһыччы тупсаҕайдык ойууланан көстүбүтэ буолуохтаах. Ис дьиҥин билбэккэ сылдьан, саба быраҕан сиилээһин-хобулааһын ухханыгар хаптардаҕа. Билигин Баснаевтар “Победа” совхоз тутаах үлэһиттэрэ буоланнар, Сааһырга бөдөҥ-садаҥ дьиэ туттан, халыҥ хаһаайыстыбаланан, үс оҕолонон, байантайан олороллор. Ньургуҥҥа өстөрүн-саастарын, бука, умнубатахтара буолуо.
    Бииргэ төрөөбүттэрэ баара-суоҕа үһүөйэхтэр эрээри, тыл тылларыгар киирсибэттэрэ, улахан омуктар курдук хаан тардыһан өйөһө-убаһа сылдьыбаттара абаккалаах. Кыра омуктар бу курдук бэйэлэрин икки ардыларыгар айдаарсан, өстөһөн, сыыйа симэлийэн хаалыах муҥнара буоллаҕа дуу? Итини хай­ дах уларытыахха сөбүй?

Содержание

• 22, 23

22, 23

    Ньургун ийэтин дьиэтэ “кырдьан бу айылаах буоллум” диэбиттии харааран-боруоран санньыллан тураахтыыр. Хата, ол оннугар кини армияҕа, барыан иннинэ туттубут кыра дьиэтэ киэптээбиттии сандаарыйбыт.
    — Бай, бай. Оҕом кэтэһиннэрэн-кэтэһиннэрэн дьэ кэллэ дуу? —Ийэтэ үгэһинэн иистэнэ олорон, үөрэн саҥа аллайда. Сааһыран мырчыстыбыт сирэйэ-хараҕа сылаанньыйан кэллэ. Таатта сонуннарын ыйыталаспакка аҥардас уолун, Баасканы, эрэ сураһан таҕыста. Ньургун ийэтин аһынан, убайын кытта охсуһа сыһан арахсыбытын туһунан бийр да тылы быктарбата. Үчүгэй эрэ өртүн кэпсээтэ. Түмүгэр командировкаҕа барыахтаах диэн сыыһа айахтатан кэбистэ. Ийэтэ аймана түстэ.
    — Дьэ, ол чолоҕорбут эмиэ иһээри, иирээри гыннаҕа дии. Ол иһин командировкаланан тиистэҕэ буолуо. Хаһан барбытай? Бытыылка ылбыта дуо? — Диэн үрүт үөһэ ыйыт да ыйыт буолла. Ньургун тулуйа сатаан баран, холустук хардарбытыгар биирдэ тохтоото. Саҥата суох батары көрдө. Кырдьыбыт көрүҥнэннэ.
    О, төһөтүн да иһин оҕо сүрэҕэ тааска ээ. Ийэтэ Балбаара эрэйдээх уола сэриилэһэ барбытын билэн эрэйдэнээхтээтэ да этэ. Күн аайы телевизоры өрө мыҥаан тахсара. Нууччалыы мөлтөхтүк билэр буолан, политика туһунан кэпсиир диктор тылларын ситэ өйдөөбөккө хаалаахтыыра. Уһун-киэҥ кэпсээнтэн сылайан, утуктаан хараҕа сабылла турара.
    Ол эрээри Афганистан диэн тылы иһиттэ да, уһуктан өрө көрө түһэрэ. Ньургунун санаан, хараҕа уулана охсубут буолара. Оҕонньоро ыараханнык ыалдьан, орон-тэллэх иччитэ бу­ олан, өлбүтэ номнуо сылтан орто. Хаһаайыстыбалара сааһырбыт ийэ илиитигэр хаалбыта. Кыыһа Люда бэйэтэ үлэтиттэн, сылын аайы кэҥээн, халыҥаан иһэр хаһаайыстыбатыттан орпот. Балбаара икки ынах отун кыайан булбакка эрэйдэнэр. Күтүөтэ Бааскаҕа найылаан көмөлөспөт. Аҕаларын ходуһатын дьоннор былдьаан, оттоон кэбиһэ тураллар. Айдаарсан туһа суох. Быйыл аанньа үүммэккэ хомотто. Ыраата баран оттуохха наада. Балбаара кыра уолун диэки эрэммиттии көрдө.
    Киэһээҥи күн дьиэлэр кэтэхтэригэр уһун күлүктэри түһэрдэ. Ньургун ахтылҕанын таһаараары бэйэтэ туппут дьиэтин кирилиэһигэр оллооҥноон олорон тула өртүн сирийэн көрүтэлээтэ. Тэлгэһэ тула чып-чап дэһэннэр сылгы чыычаахтара аллараанан-үөһээнэн өрүтэ көппөхтүүллэр. Эмискэ туохтан эрэ үргэн, тыр гынан хааллылар. Киирэн эрэр күн бүтэһик сардаҥалара күүскэ тыгаллар. Уулуссаҕа мотоцикллаах дьоннор тырдьыгынатан ааһаллар.
    Ньургун аҕатын санаан кэллэ. Кини өлбүтүн олох итэҕэйиэ суох курдук. Бэйэтэ да билбэтинэн, эргэ хара “Урал” мотоциклынан тардьыгынатан субу тиийэн кэлиэ диэн кэтэһэр. Аҕата Михаил

Николаевич убаастанар коммунист учуутал этэ. Чиэһинэй, көнө, сымнаҕас, мындыр киһи орто дойдуга олорон аастаҕа, Аҕаа, эн суоҕуҥ олус куһаҕан. Урут эн мөҕөрэтэр, такайар тылларгын тулуйан истибэт буоларым. Билигин эрэ өйдөөтүм эн миэхэ үтүөнү эрэ баҕараргын. Дьэ кэлэн эн сүбэҕэр-амаҕар олуһун наадыйдым…
    Хотонтон тарбыйахтар мэҥирэһэллэрэ иһилиннэ. “Чэ, бээ тохтооҥ”, — диэн ийэтэ биэдэрэ тутуурдаах тиэтэйэ-саарайа хачыгырайаахтаата.
    Ньургун чэпчэкитик ойон тураат, оҕуруокка уу кутта, хотон таһынан элэстэнэн үлэлээтэ. Түптэ буруотун унаарыта көтүттэ.
    Киэһээҥи аһылыкка коньяк истилэр. Ийэтэ саҥата элбээн, уолун тыыннаах эргилиннэр диэн, Айыы тойонтон үҥэнсүктэн көрдөспүтүн, телевизоры өрө мыҥаан олорор идэлэммитин туһунан кэпсээтэ. “Хата, дьолго, оҕом эргиллэн кэллиҥ дии”, — диэн баран, сүүһүттэн сыллаан ылбахтаата.
    — Сааһыр дьахталлара, эдьиийгин үгэргииллэр. Олохтоох бастыҥ уолаттарбытын сирэн баран, омук киһитигэр сытан биэрбитэ дэһэллэр. Холоон да эрээри улаатымсыйбыта буолбут эбит диэн миигин көрдүлэр да, айахтара кытара түһэр. Люда ньиэрбинэйдиир, ыарытыйар буолла. Оннооҕор миэхэ хаһыытаан кэбиһэр. Күтүөт төһө да истэр, дьиҥэ куһаҕана суох киһи. Боростуой, сайаҕас, сахалыы да саҥара үөрэнэн эрэр. Сүрдээх хаһаайыстыбаннай, бүгүрү киһи. Бөрөөн-сөрөөн олоруо эбиттэр. Ону баара, олохтоох уолаттар сүгүннээбэттэр. Атаһыҥ Испирдиэн хаста да өлөрө сыһан атаҕынан куоттарбыт этэ. Аны кырдьык өлөрөн кэбиһэн, хаайыыга киириэ. Оччоҕо эдьиийиҥ, аҕалара суох үс оҕону хайдах иитиэй? Испирдиэни кытта эйэ-дэмнээхтик кэпсэтээр эрэ. — Ийэтин куолаһа уйадыйан, хараҕын уута иэдэһигэр сүүрэн түстэ. — Былырыын улахан уолум, Бааска, уоппускатыгар кэлэн, оттоон биэриэх буолан баран, холуоһаҕа олордубута. Дьон күлүүтүгэр ыыппыта.
    Аһыы олордохторуна күтүөттэрэ Ахмед киирэн кэллэ. Оҕолоругар үүт, сүөгэй ылла. Ньургуну кытта иэдэс биэрэн кэпсэтэр.
    — Нынче Василий кэллэ наада. Мин много свинья ылла баар. Да, работы много. Билигин сено коси наада. Элбэхи, элбэхи.
    Ахмед иҥнэн-толлон турбакка сахалыы син мээнэ кэпсэтэр буолбут. Бааска эрдэ уоппускабар кэлэн оттуом диэн эрэннэрбит эбит. Итинэн буоллаҕына, убайа тылыгар турбат көлөөх киһи буолбут. Оннооҕор күтүөтүн албыннаабыт. Албынкөлдьүн сордоох тоһун ылара буолуо ээ.
    Ньургун күнүс маҕаһыыҥҥа эдьиийин, Люданы, көрүстэ. Кубарыйа хатан, синньээн хаалбыт.
    — Нохоо, тоҕо биһиэхэ сылдьыбаккын? ! — Эдьиийэ тыйыстык, батары көрөн туран, ыйытта уонна эппиэттиир да бокуой биэрбэккэ: — Киэһэ алтаҕа кэлээр. Кэлбиккин бэлиэтиэ

этибит.
    Ньургун күтүөтэ Ахмед кини Афганистаҥҥа сэриилэспитин улаханнык буруйдуурун билэр. Мусульман дьоно биир итэҕэллээх хаан аймахтарын хаһан баҕарар көмүскүүллэр. Ыарыһах буолан эрэр эдьиийигэр ону быһааран биэрэр судургута суох дьыала. Бэйэлэрэ да сап саҕаттан салҕанан олорор ыаллары үрэйэн кэбиһиэ үһү дуо?
    Ньургун эдьиийэ болдьообут кэмигэр чопчу тиийдэ. Кини кэлэрин кэтэспиттэр. Ас бөҕө астаабыттар. Ахмед сибиинньэ этинэн буһарбыт шашлыгын минньигэс сыта атын астары барыларын баһыйан тунуйар. Морстан саҕалаан араас утахтар бааллар. Яблоко, виноград, вишня, груша курдук, бөһүөлэккэ мээнэ көстүбэт күндү астар хоточчу ууруллубуттарын Ньургун сөҕө көрдө. Оҕолор харса суох аһаан имитэн бардылар. Саамай кыралара, Люка, мааматыгар атаахтаан, түөһүгэр сыста түһэр. Араастаан көрөр-истэр.
    — Аша, Нюргун. Кыбышта нет, бары родня. Вот, мин на­ следник — сын Аслан. Уже, орел, ха-ха! Вот улахан кыш Ал­ ла. Ючюгай кыш, уже невеста. Ха-ха! А кыра кыш Люда со­ всем саха. Ха-ха. Нюргун давай иш и кэпшэ да. — Ахмед бэйэтин үрүүмкэлээх арыгытын иһэ оҕуста уонна өссө кутунна. Ньургуну афганецтар курдук сытыы, тыйыс, тымныы хараҕынан батары көрдө. Субу сибилигин да өлөрөн кэбиһиэх курдук тутунна. Вулкан эстэрэ чугаһаан эрэринии тыҥааһыннаах түгэн үөскээтэ. Ахмед ыгыта кууспаҕалаата, анньыалаан-үтүөлээн көрбөхтөөтө. “Эн, этих душман много шик да? ” — Диэн баран, тойон эрбэҕинэн хабарҕатын туора сотунна. Ньиэрбинэйдиирэ, ойоҕор кыыһырара-тымтара үксээтэ. Эдьиийэ эрэйдээх холуочук эрин тылын толоро охсоору биир сиргэ таба олорбокко сүүрэкэлээтэ.
    Люда бэйэтин көрүммэт буолбут. Кырасаабысса мөссүөнэ өлбөөдүйбүт. Киргэ-хахха буккуллубат бэйэтэ тыа үлэһит-хамнаһыт дьахтарыгар кубулуйбут. Урут куруутун духи сытынан дыргылдьыйара сүппүт. Билигин хотон сытынан тунуйар буол­ бут. Бэйэтин кэрэтин билинэн кынталдьыйа хаамара мэлийбит. Саатар, лыҥкынас куолаһа сүппүт. Киһи эрэ билиэ суохтук уларыйбыт. Үрдүк үөрэхтээх, экономист дьахтар хаһаайыстыба үлэтигэр хам баттаппыт. Аймахтарын кытта ку­ руутун кэри-куру, аат эрэ харата кэпсэтэр идэлэммит. Барыс киллэринэр, байа-тайа охсор ыра санааламмыт.
    Ньургун үһүс кылааска үөрэнэригэр эдьиийэ онус кылааһы бүтэрээри, улахан суолга аттанаары бэлэмнэнэ сылдьара. Сибэкки курдук, ситэн-хотон кэрэ да этэ. Былааччыйа кэттэҕинэ олус да тупсара. Олохтоох уолаттар ол иһин кинини батыһан хаамаллара. Кириисэ, гитаратын тылырҕата-тылырҕата, тиийэн кэлэрэ. Ырыа эгэлгэтин ыллаан сордоноро. Кэнникинэн кэһиэҕирбит куолаһын көннөрө сатаан “хм-хм”

диэмэхтиирэ. Иккис кавалера Куола мотоциклынан тибилиннэрэн кэлэрэ. Историк буолаары тииһэр уол куруутун Карл Маркс “Капиталын” кыбына сылдьара, боччумнаахтык тутта-хапта сатаахтыыра. Люда көрдөх ахсын арылыччы көрөн тупсан, тэтэрэн иһэр буолара. Ол барыта ханна барда, туман буолан симэлийдэ дуо? Ньургун санаатыгар ити арыгыһыт эрин буруйа. Аһара кутун-сүрүн самнарбыт быһыылаах.
    Ньургун эдьиийин уорбут-талаабыт абааһы уолун кэһэтэргэ быһаарынна. Кулут оҥостуон баҕарбытын көр эрэ! Ити буоллаҕына кэпсэтии атын буолуо" Ньургун абаккаран уоһун быһа ыстаата. Икки илиитин тарбахтарын саратан баран, күүскэ хам тутта. Чиччик тыынын таһаарар санаалаах өрүтэ өҥдөҥөлүү олордо. “Эй! Итии чай кют! Давай, быстро! ” — Диэн Ахмед эдьиийин ыххайан дьаһайбытыгар тулуйбакка бөлтөрүспүт сутуруктарын ере туппутунан ойон турда. Кыынньыбыт кыһыыта-абата бу түгэҥҥэ биирдэ теле биэрдэ. Күтүөтүн уолугар түһэн, төбөтө туллаҥныар диэри илгиэлээтэ.
    Бары соһуйан, мах бэрдэрэн турдулар. Ахмед бэйэтин тылынан үөҕүстэ уонна сүр түргэнник, сымсатык охсуолаан, тэбиэлээн барда. Охсуһа үөрүйэх эрэт эбит. Ньургун көмүскэнэр эрэ аатыгар түстэ. Ахмед тэбээри тэмтэрийбитинэн туһанан, түҥнэри саайан түһэрдэ. Киһитэ кыа хаанынан аҕыалыыр муннун, уоһун туора сотунна уонна, бардьыгыныы түһээт, куругар иилинэ сылдьар кынчаалын кыыныттан ойутан таһаарда. Өлөрөр-өһөрөр санаалаах анньыаланан бар­ да.
    Ньургун сутуругун ыйааһынын мээнэ түбэһиэх эр бэрдэ уйбат буолара. Дөйөн эбэтэр улаханнык эмсэҕэлэнэн хаалаллара. Бу кытаанах чечен эбит. Ол эрээри үлүбээй сабыта сыбыы сырытта. Ньургун кыл мүччү халбарыйан биэртэлээтэ. Сытыы кынчаал биитэ сыыһа-халты сырылаата.
    Ньургун бу да сырыыга хотоойутук тутунна. Өстөөҕүн хатыйан сулларан түһэрдэ. Илиитин эрийэ тутан, кынчаалын былдьаан ылла. Аслан аҕата кыайтарбытын керен, чеченнии үөхсэ-үөхсэ сүүрэн кэлэн, Ньургун үрдүгэр саба ыстанна. Ньургун хаптас гыммытыгар сыыһа түһэн истиэнэҕэ охсуллан дейен сытта. Кыргыттар кутталларыттан эккирии-эккирии сарыластылар. “Чиччик! Оҕобун сиэтэ буолбаат! ” — Эдьиийэ хатаннык кылана түһээт, быраатын хобррдооҕунан охсуолаата.
    — Хватит, женщина! — Ахмед хаһыытаан бытарыппытыгар чуумпу буола түстэ. — Нюргун, ты орел. Меня прости. Я хотел просто проверить. Ты настоящий мужчина.
    Ахмед чахчы буруйун билинэрдии тутунна. Ньургун киниттэн былдьаабыт кынчаалын биэрээри ууммутун, икки ытыстарын нэлэтэн аккаастанна.
    — Нет, нет! Ты достоин этого кинжала. Я дарю, — Ахмед кыыннаах курун сүөрэн, Ньургуҥҥа биэрдэ. Быһа оҕустарбыт

уоһун тылынан салбанна. Содьороҥноон хааман, биэдэрэҕэ уу аҕалла, уолун сирэйигэр ыста. “Аслан, сынок, будь мужчиной вставай. Не позорь меня”, — диэмэхтээтэ. Уола өс киирбэх төбөтүн туттубутунан туран кэллэ. Өстүйбүт хараҕынан Ньургун диэки кылапачыс-халапачыс көрбөхтөөтө. Субу сибилигин даҕаны тырыта-хайыта тыытыан баҕарбыт бөрө оҕотунуу тииһин ырдьаҥнатта.
    “Нюргун, настоящий мужик! ” — Диэн ботугуруу-ботугуруу Ахмед хоһугар барда. Людалаах Алла Асланы өйөөн оронугар илтилэр.
    Ньургун маннык аймалҕан тахсыахтааҕын иһигэр сэрэйэр этэ. Улахан омуктар биир таҥаралаах буоланнар эбитэ дуу, олус бэйэ бэйэлэрин өйөһөллөр. Оннооҕор Саха сиригэр сылдьар соҕотох Ахмед хайдах курдук өс ситиһэ сатаата? Кини өссө аймах буолан тохтоотоҕо. Дьиҥнээх мусульманнар, Ал­ лах дьоно өлүөхтэригэр диэри охсуһаллар. Атастарын туһугар атахтара тостор диэн кинилэр буоллахтара дии. Ньургун бу хорсун-хоодуот норуот дьонун сөбүлүүр, астынар буолла. Сахалар тоҕо итинник буолбатахпытый диэн санаа арахсан биэрбэккэ аалар. Оннооҕор хаан-уруу аймахтыылар да кыраттан кыыһырсан өстөһүөх курдуктар. Эдьиийэ хайдах курдук хобордоох тутуурдаах сүүрэн кэллэ? Чечен буолан бүппүт. Быраатын өлөрөрүн да кэрэйбэт буолбут. Дьэ ити баар ээ кыһыылааҕа. Көмүскэһэн абыран. Барытын көрө, билэ сылдьан итинник быһыыланна. Ахмед эдьиийэ бу маннык балаһыанньаҕа, бука быраатын көмүскэһиэ эбитэ буолуо.

Содержание

• 24

24

    Ньургун күн аайы оттуу барар. Көҕөрө чэлгийбит тыыннаах айылҕа суугунуу көрсөр абылаҥар ылларан, кута-сүрэ өрүкүйдэ. Оо, олус да үчүгэй! Бу сип-сибиэһэй салгын, саҥа охсуллубут от дыргылдьыйар сыта-сымара этиэхтэн эриэккэс даҕаны! Ньургун күүһүгэр күүс, өйүгэр өй эбиллибит курдук буолуталыыр. Сытыы хотуурун эрчимнээхтик далайар, муннун анныгар ыллаан кигинэйэр.
    Ол эрээри сэриигэ ылбыт бааһа кум-хам тутан эрэйдиир буолан эрэр. Соҕотох үлэһит буолан, кимҥэ да улаханнык ыалдьабын диэн үҥсэргиэн баҕарбат.
    Ньургун аҕатын ходуһата аанньа үүммэтэх. Хата Ахмед бэйэтигэр анаппыт кырдала өлгөмнүк үүнэн тыалга долгулдьуйан ылбахтыыр. Күтүөтэ бэҕэһээ дэлби арыгылаан дьиэтигэр охто сытар. Итирдэ да, кынчаалын үрдүгэр түһэр. Бэйэтин тылынан уһуннук үөхсэр. Кини тугу кыыран-тымтан сордонорун айбыт таҥара эрэ билэн эрдэҕэ. Сирэйэ-хараҕа туран, кыыллыйан хаалар. Тугу барытын тоҕо солоон барыахтыы дьүһүккэйдэнэр. Арыгыны флягаҕа укта сылдьан уу курдук иһэр. Холуочуйбутун биллэримээри, хотой курдук хоноччу тутта сылдьар буолааччы. Баасканы сэниир, мөлтөх киһинэн ааҕар. Тойон курдук дарбыйан, ыххайан оттоторго дьулуһар. Кини ынаҕын үүтүн иһэр, байтаһыннарын сиир, ол эрээри от оттуон баҕарбат. Үлэһиттэрэ — эмээхсин. Эдьиийэ эрэйдээх бииртэн биир кавалердарын сыымайдаан-сыымайдаан булаахтаатаҕа. Дьылҕа хаан ыйааҕа оннук буоллаҕа’ дии, ону кини хайыаҕай. Ахмед аһара бөөхүллэ арыгыһыт буолбатах уонна өйдөөҕөр кэпсэтинньэҥ, эйэҕэс. Бүгүрү күтүөт… Иһэрин тохтоторо эбитэ буоллар. “Клин клином вышибают”, — диэн нуучча өһүн хоһооно баар. Баҕар, кини сутуругун үөрэҕэ туһалыа. Ахмед күүстээх хорсун уолаттары сөбүлүүр. Күтүөт байа охсор эрэ санаалаах. Сарсыарда күн саҥа тахсыыта туран, бэйэтин тылынан ыллыы-ыллыы, мастан ону-маны уһанан булумахтана сылдьар буолар. Түүн фаранан тыктара-тыктара эмиэ үлэлиир. Сатабыла, дьоҕура ити кэмҥэ уһуктар. Өссө массыына чааһынан ылбархайдык эргинэр, кимҥэ туох наадатын биэс тарбах курдук билэр. Тугу эмэ оҥордо да, арыгы, харчы көрдүүр. Олохтоохтор эргиэмсик чечени сөбүлээбэтэллэр да, кыһалҕа кыһайан күн аайы ону-маны сакаастаһа кэлэ тураллар.
    Ахмед кыһын устата чечен аймахтарын сүрдээҕин ахтар. Саас халтууралыы кэлбит биир дойдулаахтарын барыларын субурутан дьиэтигэр аҕалтыыр уонна бырааһынньык бастыҥын тэрийэр. Бары да биир тэҥ бөдөҥ-садаҥ бөтөстөр мустаннар, имири-хомуру аһыыллар-сииллэр. Ырыа-тойук ыллыыллар, үҥкүүлээн битийэллэр. Ахмед атастара икки-үс хонук көрүлээн бараннар халтуура үлэлэригэр тарҕаһаллар. Ити кэнниттэн Ахмед үөрэн

мичиҥнии сылдьар буолар. Сахалыы да, нууччалыы да саҥарбат, бэйэтин эрэ тылынан кэпсэтэр, ол да буолуо, оҕолоро сыыйа чеченнии өйдүүр буолан иһэллэр. Уола Аслан ахсыс кылааска үөрэнэр, аҕатан батан, эргиэнинэн үлүһүйэр. Аймахтара ыыппыт фрукталарын дьоҥҥо атыылыыр, аҕата ону көрө-көрө, астынан мүчүҥнүүр. Харчы аҕаллаҕына тыйыс харахтара сымныы түһэллэр. Кыыһа Алла аҕатыныы сытыы сүүрэлэс харахтаах, хойуу хаастаах, түргэн-түргэнник хамсаммыт хара бараан кыыс. Сэттис кыла­ аска үөрэнэр. Үөрэҕэр саамай бастыҥнара. Биэс саастаах Лю­ да чыс кутуйах курдук сытыы, элбэх саҥалаах-иҥэлээх. Ийэтин баппыт кини эрэ быһыылаах, кэм маҥан, нарын уонна үксүгэр сахалыы саҥарар. Ийэтин тылыттан тахсыбат, ол иһин эбитэ дуу, аҕата туората көрөр, хаһан да сыллыы, өрө көтөҕө сатаабат, күнэ-ыйа уолуттан эрэ тахсар курдук.
    Ньургун киэһэ телевизор көрөн аралдьыйа сатаата, сылаарҕаан утуйаары оронун оҥосто туран, түннүгүнэн эдьиийэ халадаай ырбаахылаах элэстэнэн иһэрин көрдө, бука ийэтигэр үҥсэргии кэллэҕэ буолуо.
    — Оҕонньорум сатана бүгүнү быһа хотуолуу-хотуолуу сытта, сарсын оттоһо барсар ини, дьиикэйиҥ баара, иһэн дэлбэрийдэ да, итинник. Өссө быһахтанар ээ, хата быраатым охсуһуук буолан, бэйэтин кэһэттэ. Кинини кытаанахтык дьарыйар наада. Уолум аҕатын көмүскэһэн бөҕөтө. Оҕом сыыһа, акаарытыгар тэптэрэн, убайыгар саба түспүтэ. Ньургун миэхэ баалаабат ини? Мин уолчааным, Асланы, өлөрдө диэммин аһара ыксаабытым. Төһөтүн да иһин, төрөппүт оҕом буоллаҕа дии.
    Люда эрин эмиэ да аһынар, эмиэ да атаҕастыыр диэн үҥсэргиир, ытамньыйар. Дьахталлар диэн киһи ылбычча өйдүү охсубат дьонноро.
    Ньургун эдьиийэ ийэтинээн сэлэһэрин истэ сытан, утуйан хаалла. Түһээн аҕатын көрдө. “Тоойуом Ньургун, ыалдьыма, Эдьиийгин, . Убайгын кытта иллээхтик өйөһө-убаһа олоруҥ”, — диэмэхтээтэ уонна: “Мин ыксыыбын”, — диэн, ачыкытын өрө анньына-анньына, сиэлэ-хаама турда. “Аҕа-а, тохтоо. Сэһэргэһэ түһүөх эрэ”, — диэбитигэр, хайыһан да көрбөтө. Туман быыһыгар киирэн сүтэн хаалла.

Содержание

• 25

25

    Сарсыарда Ньургун ийэтинээн аһыы олордоҕуна А^мед ки­ ирэн кэллэ: “Оо, аллах, салам”, — диэн дорооболоһон тоҥхолдьуйда. “Аа, Нюргун от коси пашли да? ” — Диэн бэҕэһээҥҥи быһылааны олох умнубуттуу эйэ-дэмнээхтик эттэ. Ити аата, көмөлөһө кэллэҕэ дии. Кыратык төботүн тоҥсуйан биэрдэххэ өйдөнөр киһи эбит буоллаҕа.
    — Ахымыат, водка иһэҕин дуо? — Балбаара күтүөтэ окко үлэлэһэ кэлбититтэн үөрэн саҥа аллайда.
    — Оо, да кют, кют, — Ахмед хортууһун устан, олоппоско кэлэн олоро оҕуста.
    “Жигулинан” көтүтэн ходуһаларыгар тиийдилэр. Ахмед сымнаабыта, сылаанньыйбыта сүр. Сахалыы эрэ кэпсэтэ сатыыр. Халтуура үлэтэ бүтэн, биир нэдиэлэ устата мае кэрдибит.
    — Мас руби ючюгэй. Да, да. Машина и “Дружба” юлялиир. Ха-ха, — Ахмед табахтыы-табахтыы, үөрэн мичиҥниир. От үлэтин билэр баҕайы киһилии саҥарар-иҥэрэр. — Да, бю хас күн коси, аа?
    — Икки күн.
    — Аа, ючюгэй, как богатырь коси, аа, — Ахмед ыксаабакка табахтаан унаарыта олорон сыыйан саҥарда: Хотуурдарын ылан, от охсон бардылар. Ахмед Ньургун кэнниттэн түһүнэн кэбистэ. Бастаан баһа охсон, эккирэтэн иһэн, сэниэтэ эстэн, суола кыараан, бытааран барда. Ньургун кэтэһэ таарыйа, охсорун тэтимин мөлтөтөн биэрдэ.
    — Аа, совсем кушаган коса. — Киһитэ тохтоон ньиэрбинэйдээн ылла. Харса суох сытыылаата. Онтон охсон кулуппаайдаан барда. Өр өтөр буолбата, сылайан күлүк сиргэ лах гына олоро биэрээт табахтаата. Күөлтэн сиикэй ууну бастан испэхтээтэ. Чугас трактор тыаһаабытыгар ходьох гына түстэ.
    — Нюргун, я трактор Юрий барда, — Ахмед сүр тиэтэлинэн сүүрэ турда.
    Дьуура ходуһатын тракторынан оҕустара сылдьар. Бүтэрэ чугаһаабыт. Сылайбыт, аччыктаабыт быһыылаах. “Гуоса-а, чэ, баран чэйдиэҕиҥ, доо? ” — Юра сыгынньах түөһэ мөтөллөн туран, уолун хаһаайынныы куолаһынан хамаандалаата. Гуоса үөрбүттүү тракторын тохтото оҕуста.
    — Ок-сиэ, бу киһи тугу гына сылдьаҕын, доо? — Дьуура Ахмеды көрөн, үөннээхтик хараҕынан имнэнэ-имнэнэ, ыйытта. Киһитэ үгүс тыла суох икки сөмүйэтин чочоҥнотто.
    — Да. Халтура есть, икки водка дам. Трактором коси гын.
    Ахмед ыраахтан кэлбит табаарыһын көрсүбүттүү үөрэн мичиҥниир, кууспахтаан ылбахтыыр. Бэйэ-бэйэлэрин үчүгэйдик билсибит дьон буолан биэрдилэр.
    — Ыык, ок-сиэ уолум үөрэн-көтөн түһэҥҥин. Саатар, бастаан чэйдиэххэ. — Дьуура бааҕынас куолаһынан сыыйан саҥарда* Атастыылар кэпсэтиилэрэ аһыы олорон өссө күөдьүйдэ. Үксүн Дьуура саҕалыыр, киһитэ онно сөпсөһөн, “аһа, да” эрэ диэмэхтиир.
    — Ахмед, биһиги биирдэ олус бэркэ халтууралаабыппыт дии?
    — Аа, даа. Я джигит, да? Ха-ха!
    —

Ээ, доо. Киһини тэбистэрэ сыспытыҥ дии? Биэс мөһөөххө туалет ыраастаабыппыт. Харчыбытын ылан бараммыт сууйбуппут. Мин Ахмеды джигит буолуохтааххын диэн суустааччы буоллум. Киһим холуочуйан баран арай ханна эрэ элэстэнэн хаалла. Сотору буолаат, Испирдиэн атын сыбыдахтаан миинэн, түөрт атах түһэрэн, бу көтүтэн кэллэ. Олох аттыбар аҕалан өрө холоруктатта. Дьэ сүрдээх киһи! Хата, арыгым чаана төбөбүттэн түргэнник тахсыбыта. Дьиэбэр диэри сүүрдэн аҕаллаҕа үһү. Һа-һа. Онтон ыла Ахмеды кытта тыл аахсыбат, суустаспат буолан турабын. Улахан омук дьоно ди­ эн итинниктэр, Гуоса, эн итини өйдөө.
    — Ах да, чуть не забыл, Юра. У тебя же должок. По­ мнишь да?
    — Ыык, оннук баара. Биирдэ арыгылаан баран, сөп буолбакка уон солкуобайы иэс ылбытым. Дьэ өйдүү охсоруҥ да бэрт дии?
    — Ну вместо этого коси, да. — Ахмед туустаах балыгы уобан иһэн, ыйытталДьуура сөпсөһөн, төбөтүн тоҥхоҥнотто.
    Ньургуннаах улахан ходуһаларын отун тракторынан нэлэһитэ оҕустараннар үөрэ-кете дьиэлээтилэр.
    — Да, бю ючюгай. Во! — Ахмед үөрэн, мичиҥниир. Арыгы иһээри күөмэйэ кычыгылана сылдьар кэмэ эбит. Биир иһит коньягы иһэн баран холуочуйа быһыытыйда, саҥата-иҥэтэ баллырҕас буолла. Бэйэтин тылынан саҥарара үксээтэ. Бытыылка түгэҕэр биир үрүүмкэ курдук хаалбытын, Балбаара итирэн хаалыа диэн иһэрдибэтэ. Ахмед ити тобоххо салбанан дьиэлээбэккэ телевизор көрбүтэ буола олордо. Өтөрүнэн барыа суох дии санаан, Ньургун киинэ бүппүтүгэр телевизорын арааран кэбистэ.
    — Нюргун, коньяк кют баар да? — Ахмед туран, тыыллаҥнаан ылла.
    — Эс, Ахмед. Өйдөөх дьоннор курдук, кыраны иһэн бараммыт үөрэ-көтө сылдьыбыппыт ордук буолбат дуо? Дьиэҕэр ойоҕуҥ, оҕолоруҥ кэтэһэллэр.
    Ахмед торбоһу хотонтон таһаарардыы өрөлөһүөх курдук туттан иһэн, Ньургун тылыттан кымньыылаппыт курдук буол­ ла.
    — Да, ладно, — диэн баран, бэйэтин тылынан туту эрэ ботугуруу-ботугуруу, массыынатын диэки хаамта. Аанын кыайан аспакка булумахтана турда.
    — Нюргун, меня до дома илд, аа? — Сылайан эбитэ дуу Ахмед номнуо улаханнык холуочуйа охсон хаалбыт.
    “Жигули” массыына буор суол устун сыыдамнык сыыйылынна. Саҥа тутуулардаах уулуссаҕа Ахмедтаах дьиэлэрэ мин аҕай диэбиттии ыраахтан күлтэйэн көһүннэ. Урут манна ыраас хонуу эрэ этэ. Ньургуннаах ынахтарын бу эҥэр мэччитэ аҕалаллара. Сааскы уу кэлэн, элбэх дьиэлэр ууга баралларын иһин, дамба оҥорбуттара. Ойуур таһынан кыракый көлүччэ оҕото баара. Онно уу куттаран биэрбиттэрэ мэндээрийэн күөл да күөл буола тубуста. Аны балыктанан дэриэбинэ дьоно сайынын илимнииллэр, саас куйуураан,

собо баһан, айахтарыгар амсайаллар.
    Ахмед уонтан тахса сыллааҕыта сэлээппэлээх, сиэрэй көстүүмнээх кэлэн, бу быйаҥнаах хонуунуу сөбүлээн, туорамаары хаамыталаабыта. Сотору буолаат: “Аа юш миш", — дэспит чечен атастарын аҕалтаан, улахан дьиэ тутан тилиргэтэн барбыттара. Саҥа сиргэ саҥа дьиэ туттаат, Люданы, кырачаан оҕолорун көһөртөөн аҕалбыта. Ахмед уһанарын сөбүлүүр киһи. Күн аайы дьиэтин таһыгар тугу эммэ устуруустуу, эр­ бии сылдьар буолар. Сотору кэминэн кыра дьиэ, гараж, булуус, теплица тутта охсубута. Ойоҕо, Люда, үксүгэр дьиэ таһыгар холоруктана сылдьааччы.
    Люда үс оҕону улаатыннаран атахтарыгар туруорар сыалтан, күүһүн-уоҕун муҥунан мөхсөөхтүүр. Ардыгар, ыарытыйар кэмигэр, сылайан-мөлтөөн -ытамньыйааччы. Кэлин хаһаайыстыбалар кэҥээн, үлэлээбэккэ дьиэтигэр олорор. Омук киһитигэр кэргэн тахсан дойдутун дьоно туора көрдөллөр да, оҕолорун үөрэхтээх-билиилээх, үлэһит дьон гынар ыра санаалаах.
    — Оо, хаһан кэргэн тахсар гына улаата охсоллор, үлэһит буоланнар үөрдэллэр? — Диэн, сылайбыт кэмигэр өрө тыынара. Люла түргэн туттуулаах хаһаайыстыбаннай дьахтар. Бэйэтэ экономист үөрэхтээх буолан, барыны бары эрдэттэн ааҕарсуоттуур, кэмчилиир, харыстыыр. Ахмед ону аахсыбат. Кинини дьахтар эрэ курдук көрөр, сыаналыыр. Оҕонньоро кыралаан арыгыга ыллардар ылларан иһэр. Ити, арааската, дойдутун ахтара бэрдиттэн эбитэ дуу? Эдэр сылдьан олох атын этэ. Грознайга барыахха, олох үчүгэйдик, баайдык-тоттук олоруохпут диирин, истибэтэҕэ. Ахмед дойдутугар баран хаалбатаҕа. Уолуттан олус тардыстар курдук. Аслан улаатан эрэр, Люда аны уолбун илдьэ күрээн хаалыа диэн сэрэхэчийэр буолан иһэр. Күн аайы ити санаа мучумаана арахсан биэрбэт. Куура хатан ыарытыйар буолла.
    Күн ойуур быыһыгар утуйа киирэ охсон хаалла. Ньургун “Жигулины” хаһаайынын олбуорун таһыгар тохтотто. Калиткалара хатыылаах. Утуйбут буоллахтара дуу?
    — Дядя Ньургун, хатыыра үөһээнэн баар ээ, — Калитка олуурун булбакка булумахтана турдаҕына, Аслан саҥата чугдаарда. Кини дьиэ кирилиэһигэр туруусуктаах эрэ тахсан турар эбит. Күүлэҕэ утуйарга соруммут. Этин-сиинин хатарара үчүгэй буоллаҕа дии, ыалдьар диэни билиэ суоҕа.
    — Халтурщик тиийэн үлэлэстэ дуо? — Диэн аны маамаларын саҥата иһилиннэ.

Содержание

• 26

26

    Сарсыарда күүстээх тыал түстэ. Ойуур мастарын төбөлөрө тоҥхолдьуһан бардылар. Тэтиҥнэр, хатыҥчааннар сорох сэбирдэхтэрэ тэлибирээн-тэлибирээн бараннар, тулуйбакка салгыҥҥа тэлээрэ көттүлэр. Ыраас сиэркилэ курдук мэндээрийэ көрөн турбут Мөөһөр күөл уордайбыттыы долгунунан быраҕаттанна. Кытылга үүммүт уһун оттор дохсун тыастан-уустан куттаммыттыы сипсиһэ суугунастылар.
    Ньургун сыыдамнык хааман-сиимэн, ойуур саҕатыгар кэллэ. Күүстээх илиилэринэн кистии уурбут тыытын өрө көтөҕөн ылаат, бэҕэһээ үппүт илимнэрин көрө күөлгэ киирдэ. Эрчимнээхтик эрдэн тыллыбыт уу сибэккилэрин таһыгар устан онньоорутан тиийдэ. Илимэ аллара тимирбит, быата эрэ илибирии хамсыыр. Байанай имнэммит быһыылаах. Ньургун быатын өрө тардан көрбүтүгэр, лөглөрүспүт соболор килбэчиһэ түһээт, уу кыреын таһыйдылар. Барахсаттар лэчигирэһэн, эчи, эмистэрин. Биирдиилээн араардаҕына бириэмэ бөҕөтүн сүтэрииһик. Ыксыахха наада. Ардах түһүөх чинчилээх, халлааҥҥа номнуо хараҥа былыттар харбыалаһан эрэллэр. Өлгөм балыктардаах икки илимнэрин эһэн ылан, инчэҕэйдии рюжзагар симитэлээтэ.
    Бэҕэһээ талах сыарҕатынан лэкээлэрин биир сиргэ чөмөхтүү таспыта абыраата. Сып-сап туттан, ыксаан-бохсоон кэбиһэн барда. Лэкээлэри атырдьаҕынан баһан ыла-ыла, хаастыы уурталаата. Итииргээн ырбаахытын уһулла уонна киһи эрэ сөҕүөх кыахтаахтык үлэлээн түллэҥнэттэ. Өр-өтөр гыммата, үрдүү охсубут отун кыдамалыыр атырдьаҕынан түстээн, үчүгэй баҕайытык лөглөтөн таһаарда. Ньургун сүүнэ улахан, кыраһыабай отун туораттан, ойоҕоһуттан ыараҥнатан, сыаналаан көрдө. Ардыан иннинэ кэбиһэн бүтэрэн, дуоһуйан, асты-> нан мичиҥнээн ылла, көлөһүнүн туора сотунна.
    Ньургун эрдэ хаһааммыт кураанах талахтарын отууттан ылан, уот отунна. Кутаа үөрбүт-көппүт курдук лаһыгырыылаһыгырыы умайан күлүмнээтэ. Сүрэҕи сылаанньытар буруо сыта тунуйда.
    Ньургун хоруорбут чаанньыгар чэй оргутта, аҕыйах собону үөлэн сиэтэ. Мөлбөрүйэ уойбут тураахтар аттыгар кэлэн олорунан кэбистилэр. Баҕар, ас тобоҕун быраҕан биэриэ диэбиттии кылап-халап көрөллөр. Тэйиччи трактор тыаһа иһиллэр. Ким эрэ хотуур таптанар. Кини чэйдии олорон: “Дойдум барахсан бэйэтэ курорт курдук буолан түһэн”. — Дии санаата. Быстах ардах ыраастаан, чэбдигирдэн ааспыт сибиэһэй салгынын күүскэ эҕирийдэ.
    Кэрэ айылҕаҕа, ыраас салгыҥҥа хам тутар ыарыыта амырыы быһыытыйда.
    Оо, барыта ырыа курдук намыын-намчы үчүгэй даҕаны! Ньургун хатыламмат алыптаах түгэни хоһуйан туойуон баҕарда.

Дьиэ, буо!
Дьыл-хонук
Өлүөнэ өрүс сүүрүгүнүү
Элэстэнэ устан аастар да,
Өрүү эдэр, нарын, модьу,
Ийэ дойдум барахсан!
Күөх талыы сибэккинэн
Симэнэн, киэргэнэн,
Тойуксут чыычаахтаргын
Чуопчаара туойдаран.
Куппун-сүрбүн өрүкүтэн,
Эн миигин үөрдэҕин,
Оҕо сааспын эргитэҕин,
Күүс-уох бэрсэҕин.

    Маннык кэрэни аныгы сэрии сэбэ-сэбиргэлэ тумаҥҥа симэлитэр, күдэҥҥэ көтүтэр кыахтаах.
    Ньургун бааһа эмиэ ньүөлүйэн, быһыта кымаахтаата. Ыарыыланан сииктээх окко тиэрэ түһэн сытта. Бу дойдуга букатын кэлбэтэҕэ чахчы. Оттон төһө өр тыыннаах сылдьыа эмиэ таайыллыбат таабырын. Ол аата, сүрэҕэ тэбэрин тухары дьонугар-сэргэтигэр туох эмэ үтүөнү оҥорон, үчүтэй өйдөбүлү хаалларыахтаах. Кылгас олоҕун. Кэхтэн эрэр эрчимин аймахтара эйэ-дэмнээхтик өйөһөн-убаһан олороллоругар туһаайыахтаах. Биир суолунан кэхтибэккэ-чаҕыйбакка баран иһиэхтээх.
    Өлөр өлүү батыһа сылдьар. Афганистан кыргыһыытыттан илдьэ кэлбит ыарахан бааһа туругун мөлтөтөн, сэниэтин-сылбатын эһэн эрэр. Хам ытыран баран, анараа дойдуга илдьэ бараары ыксатар. Быһаҕас дьылҕалаах ыччат эбит. Бүтэһик тыынынан мөхсөн эрдэҕэ. Күн сырдыга баҕалаах…
    Ийэлэрэ эрэйдээх оҕолорун туһугар кыһаллан сүүрэ-көтө сылдьаахтыыр. Сүрэҕэ ордук Бааскаҕа чугас. “Били сордоохпут тоҕо биллибэт? ” — Диэн эмискэ тугу эмэ үлэлии сылдьан, саҥа аллайар: — Хор, муҥ саатар эмээхсинэ ынахтара хайдах туралларын телефонунан да сураспат буоллаҕа. Дьэ кыһыылаах кийиит түбэһэн оҕобун сордоото, Диваҥҥа сытан, кинигэ эрэ ааҕар. Туох да туһата суох хотууска. Арай тиэрэ сытан эрэ биэрэрэ буолуо", — Балбаара устунан кыыһыран, силбиэтэнэн турааччы. Ол эрээри сотору буолаат, уоскуйан хаалааччы. Ыраах баар уолун ахтан муҥнанара тас дьүһүнүттэн да көстөрө. Ньургунтан харчы көрдөөн Таатталаабыта. Дьиҥэ улахан тойон эрэ буолар баҕалаах Бааска ынахтарын отой умнан сылдьар эбээт. Хата, онон Люда сатабыллаахтык туһанар. От булуохпут диэн албыннаанийэтин хамначчыт оҥостубут. Балбаара ынах ыыр, сүөгэй оҥорон биэрэр.
    Баснаевтар барыһырар, байар эрэ баҕалаахтар. Ахмед массыына чааһынан эргинэр, Люда Чечняттан аймахтара ыыппыт фрукталарын ыарахан сыанаҕа атыылыыр. Оннооҕор уоллара Аслан аҕатын массыынатынан куораттыыр дьону автовокзалга диэри харчыга таһар. Ити курдук бары барыстаах хаалар инниттэн күн аайы умса-төннө түһэллэр.
    Ньургун кинилэр быыстарыгар туга да суох, быстар дьадаҥы уол курдук көстөр, Босхо хамначчыт оҥостуохтарын баҕараллар быһыылаах. Арай ийэтэ эрэ атаахтатар. Сарсыарда күөрчэх ытыйан, чааскыга үүт кутан бэлэмнээбит буолар. Киэһэ хайаан да суорат сиэтэр. Сайыҥҥы куйаас күннэргэ боппуолдьатыттан тымныы кымыс, быыппах таһаартаран, утаҕын ханнаттарааччы. Ийэлэрэ

барахсан оҕолорун туһугар кыһана-мүһэнэ сылдьаахтаатаҕа. Хомойуох иһин, кини амарах сыһыана өйөбүл ылбакка, ситэ сыаналаммакка хаалар. Кырдьан, мөлтөөн иһэр киһи сылаас, истиҥ тылга, хайҕалга наадыйаахтыыра эбитэ буолуо.

Содержание

• 27

27

    Ньургун киэһэ ыарыыта сүгүннээбэккэ эрдэ утуйарга бэлэмнэнэн эрдэҕинэ, күүлэҕэ атах тыаһа иһилиннэ. Лаампа уотугар тараҕай баттаҕа килээриҥнээн бииргэ улааппыт атаһа Испирдиэн киирэн кэллэ. Соһуччу көрсүһүүттэн иккиэн/үөрэн саҥа аллайа түстүлэр. Оҕо эрдэҕинээҕилэрин курдук үтүөлэһэн-анньыалаһан эҕэрдэлэстилэр. Күлэн бычыгырастылар.
    Иккиэн да тыйыс дьылҕалаах уолаттар. Испирдиэн күлүүс хаайыытыттан соторутааҕыта тахсыбыта. Төрөлкөй этэ-сиинэ куура хаппыт, уҥуох да тирии буолаахтаабыт. Арай харахтара урукку курдук сытыытык супту көрөллөр. Дьүһүнүгэр-бодотугар санаарҕабыл-хоргутуу күлүгэ түспүт. Кини оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, Сааһыр биир кэскиллээх боксера этэ. Сөбүлүүр кыыһа армянш кытта күүлэйдээбитин билэн, Испир­ диэн абаккарбычча, кыыһырбычча ол Дон-Жуан сыҥааҕын то­ сту охсубута. Иэдээн төрдө онтон саҕаламмыта. Куораттан би­ ир автобус армяннар кутуллан кэлэннэр хайа түбэһиэх көрсүбүт дьоннорун кырбаталаан барбыттара. Улахан аймалҕан буолбута. Испирдиэни биэс сылга хаайыыга укпуттара.
    Уолаттар бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөллөр. Иккиэн олох очурдарын эт-хааннарынан билбиттэрэ. Хорсун, эдэр, күүстээх-уохтаах буоланнар: өлбөккө-сүппэккэ төрөөбүт дойдуларыгар төннөн кэлээхтээтэхтэрэ.
    Испирдиэн саҥата суох хоонньуттан водка кылбачыҥнатан таһааран, остуолга лас гыннара уурда. Ньургун хап-сабар холодильниктан оҕурсу, арыы ойутан аҕалла. Килиэп кырбаата, икки үрүүмкэҕэ арыгы кутуталаата.
    Атастыылар аһаан, итийэн-кутуйан бардылар. Испирдиэн утаппыт киһилии иҥсэлээхтик арыгылаах үрүүмкэтин иһэ охсон кэбистэ. Килиэп тоорохойун быһа тутан сытырҕалаата уонна түргэн үлүгэрдик айаҕар укта. Ньургун утары көрөн олорон дьылҕа-хаан хайдахтаах тыйыс дойдуга тиэрдэ сылдьыбытын туһунан айаҕа аһыллан, ыһа-тоҕо кэпсээтэ. Армяннар хаайыыга да сүгүн олордубатахтар, биирдэ элбэх буолан кырбаабыттар. Боксер эрэ буолан тыыннаах орпут.
    — Боксаҕа кучуйбут бастакы учууталбар, эйиэхэ, муҥура суох махтанабын. — Испирдиэн ойон туран, Ньургуну ыгыта кууспаҕалаата. Арыгы куттан истилэр. Аны сэрии тематыгар салаллан хааллылар.
    — Оо, байыаннай олох ынырык эбит, Испирдиэн. — Ньургун атаһыгар сэрии туһунан кэпсээнин саҕалаата. Куолаһа титирэстээн ылла. — Биһигини спецназ этэрээтин байыаннай вертолетунан көтүтэн илдьэн, наадалаах, кистэлэҥ сорудахтары толоттороллоро. Биирдэ сэрии сэбин толору тиэнэн, Пакистантан иһэр караваны саһан сытан тоһуурга түбэһиннэрбиппит. Олор үксүгэр граната, пулемет тэриллэрэ буолаллар. Ыарахан сэрии сэбин илдьэ сылдьыбаттар. Сараас бэриммэтэхтэрэ. Элбэх

буоллахтарына түргэнник бэринэ охсооччулара суох. Сатаан сэриилэһэр омуктар. Сирдэрин-дойдуларын да билэллэрэ бэрт. Көҥүл уоран-талаан сылдьаллара ордук буолан, баанда тэринэн сэриилэһэллэр диэн биһиэхэ быһаарбыттара. Хааннаах кыргыһыыга өлүү-сүтүү күн аайы тахса турар.
    — Ньургун Афганистаҥҥа хайдах тиийэн хааллыҥ? — Ис­ пирдиэн, доҕорбун күһэйэн илдьэ барбыттара буолуо дии санаан ыйытта.
    — Мин бэйэм тылланан барбытым. Дойдубун ахтыы бөҕө. Аны, саатар, сулууспалаан бүтэн бардммыт икки ый устата антах сырыттыбыт. Афганистаҥҥа ип-итии. Олох моруу буола сыстыбыт. Аан бастаан кэлээччилэр омун-төлөн бөҕөтө буолааччылар. Онтон биирдэ-иккитэ сэриилэстилэр да, сөп буолан хаалаллар. Дьиэлэригэр бара охсоору тииһэллэр.
    — Байыаннай албастары төһө тутталлар эбитий?
    — Душманнар араастаан албаһырааччылар. Холобур, ба­ ран иһэн көрөҕүн: суолга үчүгэй баҕайы дипломат сытар. Ону ылан астыҥ да, тоҕо барар. Эбэтэр магнитофон ууран кэбиһэллэр. Холбоон истээри гыннаххына, эстэр. Түүн хараҥаҕа балыттаран биир-икки саллааты илдьэ баран хаалаллар. Аҕыйах хонон баран, өлүктэрий бысталаан, байыаннай лааҕыр аттыгар аҕалан быраҕаллар.
    Ньургун сэрии туһунан кылгас кэпсээнин түмүктээн, бүк түһэн олордо. Сирэйэ-хараҕа кырдьаҕас оҕонньордуу мыччыста, тыйыһыра түстэ. Ньиэрбинэйдээбитин аһараары табахтаата. Бойобуой доҕотторун, командирын санаан кэллэ. Хараҕар Афганистан күнүн уотун сыралҕана, улахан калибрдаах пулеметтар, бөтө бэрдэрэн ыла-ыла ытыалаан куһуйаллара, автоматтар быыстала суох татыгырыыллара хараҕар көстөргө, кулгааҕар иһиллэргэ дылы буоллулар. Билигин төрөөбүт-үөскээбит дойдутугар эргиллэн кэллэҕэ. Хорсунун иһин мэтээллээх байыаһы куоракка чиэстээн-бочуоттаан көрсүбүттэрэ. “Кыым” хаһыат корреспондена киниттэн анаан-минээн интервью ыла сатаабыта. Аккаастаммытыгар кыыһыран түрдэс гына түспүтэ. Манна дойдутугар үөрэммит оскуолата, Ленин аатынан совхоз дирекцията көрсүһүү оҥорорго былааннаналларын биллэрдилэр. Ыҥырыылара кэлэн сыталлар. Афганистан норуотун көҥүлүн иһин өлөр-тиллэр кыргыһыыга охсуһан кэллиҥ дииллэр. Ол- эрээри Ньургун тоҕо, туох иһин хаан тохтуулаах, ньүдьү балай сэриигэ сылдьыбытын оройдотон тобула илик. Холобура, душманнар, ниэмэстэр курдук, Советскай Союз сиригэр саба түспүттэрэ буоллар, барыта дьэҥкэтик өйдөнүө, орун-оннугар түһүө этэ. Атын омуктар атааннаһыыларыгар ойоҕостон ойох көрдөөбүттүү кыттыбыттара эбээт. Toҕo?

    Ньургун атаһа угуйан таансыга барыста. Кулуупка үксэ кыргыттар мустубуттар. Сибэкки курдук араас үчүгэйкээн бэйэлээхтэр

бааллар. Үксүлэрэ саҥа муоданы батыһан таҥныбыттар: бүрүүкэлээхтэр, кылгас баттахтаахтар.
    Испирдиэн үҥкүүлээбэккэ олорон эрэ таҕыста. “Кыргыт­ тар, миигин хаайыы киһитэ диэн толлон чугаһаабаттар. Ыҥырдахпына да куота хааман биэрэллэр. Ол оннугар, Ньур­ гун, эн диэки сэргээбиттии көрөллөр, Мичиҥнэһэн ылаллар ээ. Миэхэ кыһаллыма, үҥкүүлээн ис. Баҕар, дьолгун булуоҥ”, — Испирдиэн кыргыттар турар сирдэригэр оонньоон үтүрүйбүтэ буолла.
    Ньургун ахсыска диэри бииргэ үөрэммит кыыһын, Ленаны, көрсөн, тапсан үҥкүүлээтэ. Лена кэмчиэрийбиттии килбиктик саҥарар-иҥэрэр. Майаҕа кыра кылаастарга учууталлыыр эбит. Сотору “августовскайдара” буолар үһү. Кыысчаан уларыйбыт. Урут тоһоҕо курдук эбит буоллаҕына, билигин мыс курдук толору эттэммит. Муодунайдык, маанытык таҥнар буолбут. Уолаттар кини тула холоруктаналларын сөбүлээбэт. Үҥкүүлүү сылдьан Ньургун кулгааҕар: “Сылайдым, олоро түһүөххэ эрэ”, — диэн сибигинэйэр. Ол оннугар үҥкүүлээри ох курдук оҥостон кэлбит ыччаттар бааллар эбит. Максимов диэн быйыл армияттан кэлбит уол биир оҕотук көрүҥнээх кыыһы кууһа сылдьар. Сотору-сотору таһырдьа тахсаллар. Сөрүүкүү таарыйа аһыы утаҕы ыймахтаан киирэллэр. Кыыһа билбиэт ыстааннаах, чыаппаччы тута сылдьар футболкалаах. Пааралар киэһэрэн истэҕин ахсын, хачайданаллара күүһүрэн истэ. Ардыгар бэйэ: бэйлэрин сүтэрсэн кэбиһэллэр. Булустахтарына куустуһа түһэллэр. Түргэн музыка тыаһаата да, уол кыыһын ыһыктан кэбиһэр. Төбөтүн илгистэн, икки илиитинэн далбаатанан, үҥкүүлээн барар. Кыыһа умса туттан баран, уолуттан хаалсыбаттык имигэстик өттүгүнэн, самыытынан эриллэҥниир. Музыка бүтүүтэ эмиэ таһырдьаны былдьаһаллар.
    Ньургун Леналыын туораттан одуулаһалларын ордордулар. Хаһан эмэтэ тэһитэ кэйиэлээн үҥкүүлээтилэр. Ньургун Лени­ ны дьэ үчүгэйдик сыныйан көрдө. Төһө да муодунайдык таҥыннар, барыта бэйэтигэр ис киирбэх. Маҥан сирэйэ, хара баттаҕа, киэҥ харахтара барыта нарын. Ньургуйаананы санатар.
    Ханна буолуоххунуй эн билигин? Бука, аналлааххын булаҥҥын дьоллонон олордоҕуҥ буолуо. Эн курдук истиҥ-нарын кыысчаан соҕотоҕун кэри-куру сылдьыбатаҕыҥ чахчы. О, таптал нарын тыллара кыайан этиллибэккэ хааллахтара. Аһара холустук, түргэнник арахса охсон хаалбыта. Истиҥ иэйиини сүрэҕэр иҥэринэ. Хаайа сырыттаҕа. ; Ол эрээри барыта сөп. Үчүгэй кыыс эрдэ өлөр аналлаах киһиэхэ эргэ тахсан эрэйдэнэрэ, дьылҕатын кыранара өссө дьулаан буолуо этэ. Кэрэ сибэккини харыстаан быһа таппакка тумнан бардаҕа.

Содержание

• 28

28

    Ньургун санаарҕаабыт төбөтүн умса туттан, кэри-куру дьүһүннээх биэрэк кытыытыгар олорор. Өлүөнэ өрүс долгуна кыыһырбыттыы өрүтэ түллэҥниир. Тула өртө барыта кини аймаммыт дууһатын билбиттии санньыллан турар. Арай күүстээх тыал уоскутуон баҕарбыттыы будьурхай баттаҕын ыскайдыыр.
    Дьикти баҕайы. Киһи олоҕо ардыгар адьырҕа кыыллыы аһыы тиистэрин килэтэн субу ыйыстан кэбиһиэх курдук буолуталыыр. Кэрэ сибэкки курдук нарын мөссүөннээх, ханнык баҕарар эр киһини долгутуох мип-минньигэстик, сэмэйдик мичээрдиир эдьиийэ, Люда, хайдах курдук уларыйа охсубутуй? Урукку кэрэ бэйэтэ, билигин дьэгэ-бааба курдук дьүһүккэйдэнэн турдаҕын көрбөккүөн! Өйө-санаата сыппаабыта тугун сүрэй. Туох барыта халыҥ харчынан, сыаналаах малларынан эрэ кэмнэнэр буолбут. Бииргэ төрөөбүт быраатын ту­ га да суох кэрэдэххин, айах адаҕатаҕын диэн хомуруйан, киһи киһиэхэ кэпсээбэт гына үөҕэн, дьиэтиттэн үүрэн таһаарда.
    — Ити буоллаҕына мин бэйэбин көрдөрүөм! — Ньургун уордайбыт омунугар ойон турда. Өлөрсөр-охсуһар кырыктаах кэмнэрин санаан кэллэ, кыараҕас харахтара өс сааһын ситиһиэхтэрин баҕарбыттыы кылапачыстылар. Эр бэрдэ: “Иаях! ” — Диэн бааһырбыт кыыл часкыйарыныы хаһыытаан бытарытта. Модьу бэйэтэ сүр чэпчэкитик, сыыдамнык сыбыдыйан, илии илиитинэн-атаҕынан салгыны охсуолаата. Кэдэрийэ, кулахачыйа сылдьан, көстүбэт сүдү күүстэри кытта охсуста.
    Ньургун сиэбигэр укта сылдьар хомуһун хаатын оргууй бигээн имэрийдэ. Араастаан мындырдык ойуулуу-оһуордуу сатаабыта син табыллыбыт. Айаҕар сыһыары тутан, аа-дьуо охсуолаан барда. Хомуһа барахсан дьурулаан, айылҕа эгэлгэ тыастарын-уустарын үтүктэн тыаһаата-уһаата. Күөрэгэйи, кэҕэни үтүктэн саҥарда, тыалы-кууһу, силлиэни түһэрэн амырыыннык иһиирдэ-куһуурда. Олоххо көстөр куһаҕан, тыйыс санааоноо биирдэ мэлийэн халла.
    Ньургун аймахтарын бииргэ түмэр ньыманы тобулбут курдук сананна. Арааскыта, кинилэрдээҕэр ордук элбэх харчылана, халыҥ хаһаайыстыбалана илигинэ ити кыаллыа суох курдук. Син биир буруйдаах, акаары, үөрэҕэ суох, охсуһуук кини буола турууһук. Суох, ити буоллаҕына Ньургун бэйэтэ байан көрдөрүөҕэ. Ама, кини ону кыайа тутуо суоҕа үһү дуо? Тоҕо кини сөбө суох сэнэбилгэ сылдьыахтааҕый? Байан-кыаҕыран көрдөрдөҕүнэ эрэ аймахтарыгар ытыктаныыһык, кинилэри би­ иргэ түмэр кыахтаныыһык.
    Ньургун хайдах байары билбэт, ол эрээри: “Ылсыһыам эрэ кэрэх, барытын кыайыам”, — дии саныыр. Ити бүөмчү санаатын эдьиийдээх убайыгар этэрэ буоллар: “Эн сутуруккар эрэ сокуоннаах акаары, тугу тоҕо көтүөххүнүй? ”, — Диэн бэлэстэринэн күлүө этилэр. Ордук эдьиийэ

кыайа-хото саҥарыаҕа. ’ Омук киһитигэр кэргэн тахсыаҕыттан ыла сырдык ыра санаата харааран, турар бэйэлиин, көстөр дьүһүннүүн кубарыйан, хагдарыйбыт хатыҥ буолан иһэр. Биирдэ эдьиийэ Ахмедтыын саҥа билсиһэн эрдэҕинэ, саха кыыһа сахаҕа кэр­ гэн тахсыахтаах диэн айахтатан былдьаммыттаах. Люда былыта суох халлааҥҥа эмискэ этиҥ этэн ньиргийбитинии: “Акаа­ ры, эн баҕас тугу билиэххиний! ” — Диэн хаһыытаан тоҕо барбыта. Ньургун онно сөп буолан, бэйэтин бигэ санаатын эдьиийигэр ирэ-хоро өйдөтө сатаабатаҕа. Билигин санаатаҕына сыыстарбыт эбит. Баҕар, туруулаһан, этэн-тыынан эдьиийин итэҕэппитэ буоллар, Люда атын олоҕу олоруон сөп этэ. Люда Ахмедтыын холбоспуттара. Ньургун бастакы омунугар абааһы уола эдьиийин уоран илдьэ баран эрэрин курдук толкуйдаан, күтүөтүн кырбаабыта. Ити улахан сыыстарыы буоларын кэнники эрэ өйдөөн, санаата оонньуур буолта. Эдьиийэ’ эрин көмүскэһэн, хайдах курдук тыһы бөрөлүү кини хабарҕатыгар ыстанна этэй? Сиикэй эттээх тулуйан истибэт тылын-өһүн киниэхэ туһаайан эппитэ буолбаат. Ити түгэҥҥэ Ньургун киниттэн туох эрэ кэрэ, нарын, күндү куотан эрэрин өйдөөн, дууһата хараастыбыта.
    Суох кини, мантан бардаҕына эрэ сатанар. Манна биир да чаас тохтуо суохтаах. Дьоллоох Дьокуускай куоракка . Тиийэн күүһүн-уоҕун, сатабылын, өйүн туһанан кинилэрдээҕэр уон төгүл байан-тайан бэйэтин кыаҕын көрдөрүөхтээх. Оччоҕо эрэ, өрүс мууһа ууллан, устан барарыныы, сылаас сыһыан тыына биллиэхтээх.
    Киһи олоҕо олуурдаах-мускуурдаах. Санаа хоту барыта табыллан испэт. Ньургун эдьиийдээх убайа үөрэҕэ суох, охсуһуук диэн наһаа сэнииллэр. Көмөлөһө сатыырын эмиэ тиэрэтинэн өйдүүллэр. Наадыйар кэмнэригэр “аҕал, бул, көмөлөс” бөҕө буолаллар. Тиһэх уһугар кини акаары, дьадаҥы, уһуну-киэҥи ыраҥалаабат оҕочоос буолан тахсар. Тоҕо? Барыны бары халыҥ баай, үп-ас эрэ быһаарар кэмэ кэллэ дуо?
    О, дьэ, төһөтүн да иһин, уһун солкуобай инниттэн хаануруу аймахтар бэрт былдьаһаллара, тыл тылларыгар киирсибэт буолуулара тугун сүрэй? Бааска массыыналаах тойон буолуоҕуттан ыла, массыыната суох киһини барытын сэнии көрөр буолбут. Сатыы хааман иһэр дьону көрдө да, сиргэммиттии уоһун мырдытар. Ньургун мотоцикл бирииһин бэйэтигэр ылбатаҕын билэн баран, хайдах курдук үөхтэ, кыраата этэй. От­ тон Люда эмиэ быраатыттан итэҕэһэ суох. Аһыттан көҥөнөн айах адаҕатынан, кэрэдэгинэн күтүрээтэ буолбаат. Кинилэр харахтарыгар Ньургун, хаанын тоҕон сэриилэспит десантник, рота командира, байыаннай чыына-хаана сотуллан, быстар дьадаҥы эрэ курдук көстөр. Аар-акаары өлөр өлүүттэн да куттаммакка, албан

аатыраары бэйэтэ тылланан уоттаах сэриигэ аттаммыт аатырар. Сордоох, саатар, баай дойдуга тиийэн ба­ ран, соххор солкуобай кыһыл көмүһү да уктан кэлбэтэх диэн хомуруйууга түбэһэр.
    Сыл-хонук көтөрө түргэнин. Сайынын үрүмэччи тутаары эккирэтэ сүүрэкэлиир кырачаан бэйэлэрэ улаата охсоннор, байар баҕа адьынатыгар хаптардахтара. Кинилэри аны уһун солкуобай, кыһыл көмүс эрэ олохторун сырдатар, кэрэҕэ көҕүлүүр буолбут. Баҕар, олох сокуона итинник буолуо. Улаатыы, түспэтийии бэлиэтэ эбитэ дуу? Оннук буоллаҕына, Ньургун халыҥ харчыны мунньунар инниттэн күннээх-түүн туруулаһан үлэлиэҕэ-хамныаҕа. Хайаатар да, уруу аймахтарын түмүөҕэ, иллээх дьиэ кэргэн олоҕунан олоруоҕа.
    Сарсыарда күн сардаҥата, былыта суох күөх халлааны кытарда оонньуута Ньургун спортивнай суумкатын сүгэн, туохтан эрэ куотан эрэр киһилии сыыдамнык хааман-сиимэн, Дьокуускай куорат диэки сатыы түһүнэн кэбистэ. Кэннигэр Сааһыр дэриэбинэтэ сайыспыттыы санньыллан хаалла. Эрдэһит бөтүүктэр саҥа күн үүммүтүн биллэрэн “ку-ке-ру-ку-у! ” Диэн хаһыытаһан чоргуйдулар.